ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভাৰত আগমনৰ পৰা চিপাহী বিদ্ৰোহলৈ (১৬০০- ১৮৫৭)

ভাৰত বুৰঞ্জীৰ পটভূমিত বৃটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ (East India Company) উত্থান এক অভূতপূৰ্ব আৰু বিস্ময়কৰ অধ্যায়। কেৱল এটা বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে ভাৰতীয় ভূখণ্ডলৈ অহা এই কোম্পানীটোৱে পৰৱৰ্তী সময়ত এক বিশাল সাম্ৰাজ্যবাদী শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ সমগ্ৰ দেশখনক নিজৰ অধীনলৈ আনিবলৈ সক্ষম হৈছিল। এই ঐতিহাসিক যাত্ৰাটো আছিল ভাৰতীয় সমাজ, ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতিৰ বাবে এক অত্যন্ত জটিল আৰু যন্ত্ৰণাদায়ক পৰিৱৰ্তনৰ কাল। ১৬০১ চনত ভাৰত মহাসাগৰৰ বুকুত বাণিজ্য কৰাৰ সাধাৰণ উদ্দেশ্যৰে খোপনি মেলা কোম্পানীটোৱে ৰাজনৈতিক ষড়যন্ত্ৰ, কূটনীতি আৰু যুদ্ধৰ জৰিয়তে ১৮৫৭ চনলৈকে ভাৰতৰ শাসনকৰ্তা হৈ পৰিছিল। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী ভাৰতলৈ কিয় আৰু কেনেকৈ আহিছিল, তেওঁলোকৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য কি আছিল, তেওঁলোকে কেনেকৈ নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল আৰু অৱশেষত কেনেকৈ তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতত অসন্তুষ্টিৰ বহিঃপ্ৰকাশ ঘটি ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ সূচনা হৈছিল, সেই সকলোবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশৰ এক বিস্তৃত আলোচনা তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।

১. ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ গঠন আৰু আগমনৰ উদ্দেশ্য
১৫ শতিকাৰ শেষৰ ফালে ১৪৯৮ চনত পৰ্তুগীজ নাৱিক ভাস্কো-ডা-গামাই উত্তমাশা অন্তৰীপ হৈ ভাৰতলৈ জলপথ আৱিষ্কাৰ কৰাৰ লগে লগে ইউৰোপীয় শক্তিসমূহৰ বাবে পূবৰ দেশসমূহৰ লগত ব্যৱসায় কৰাৰ দুৱাৰ মুকলি হয়। ইয়াৰ পৰৱৰ্তী সময়ত ওলন্দাজ (ডাচ) আৰু বৃটিছ বণিকসকলেও ভাৰতৰ মছলা আৰু অন্যান্য মূল্যৱান সামগ্ৰীৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈছিল।

• কোম্পানীৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু চনদ (১৬০০): ১৬০০ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰত ইংলেণ্ডৰ ৰাণী প্ৰথম এলিজাবেথে লণ্ডনৰ এক বণিক গোটক উত্তমাশা অন্তৰীপৰ পৰা সমগ্ৰ এচিয়া আৰু আফ্ৰিকা মহাদেশত ব্যৱসায় কৰিবলৈ এক ৰাজকীয় চনদ (Charter) প্ৰদান কৰে। এই চনদৰ জৰিয়তে কোম্পানীটোক ১৫ বছৰৰ বাবে পূবৰ দেশসমূহৰ লগত বেহা-বেপাৰ কৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ দিয়া হৈছিল।

• আগমনৰ মূল উদ্দেশ্য: প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত কোম্পানীৰ কোনো ৰাজনৈতিক উচ্চাকাংক্ষা নাছিল। তেওঁলোকৰ মূল লক্ষ্য আছিল ভাৰতৰ পৰা কম মূল্যত কপাহ, পাট, নীল আৰু বিভিন্ন মছলা ক্ৰয় কৰি ইউৰোপৰ বজাৰত বহু বেছি দামত বিক্ৰী কৰি লাভ আদায় কৰা। সেই সময়ত ইউৰোপত ভাৰতীয় মছলা আৰু কাপোৰৰ ব্যাপক চাহিদা আছিল। ভাৰতীয় উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ এই লাভজনক বাণিজ্যত একাধিপত্য স্থাপন কৰাই আছিল ব্ৰিটিছসকলৰ প্ৰধান লক্ষ্য।

 
২. ভাৰতত প্ৰাৰম্ভিক খোপনি আৰু চুৰাটত প্ৰথম কুঠী স্থাপন
১৬০৮ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে কেপ্তেন উইলিয়াম হকিন্স 'হেক্টৰ' নামৰ জাহাজেৰে চুৰাট বন্দৰত উপস্থিত হয়। হকিন্সে মোগল সম্ৰাট জাহাঙ্গীৰৰ দৰবাৰলৈ গৈ ৰজা প্ৰথম জেমছৰ এখন পত্ৰ লৈ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত ব্যৱসায় কৰাৰ অনুমতি বিচাৰিছিল।

• পৰ্তুগীজ প্ৰতিবন্ধকতা: মোগল দৰবাৰত ইতিপূৰ্বে প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি থকা পৰ্তুগীজসকল আৰু জেচুইট ধৰ্মযাজকসকলে ইংৰাজসকলক বেহা-বেপাৰৰ অনুমতি দিয়াত তীব্ৰ বাধাৰ সৃষ্টি কৰিলে। চুৰাটৰ স্থানীয় মোগল গৱৰ্নৰ মুকৰব খানেও পৰ্তুগীজসকলৰ সপক্ষে থাকি হকিন্সক হাৰাশাস্তি কৰে। ফলত হকিন্সে জাহাঙ্গীৰৰ পৰা সদিচ্ছা আৰু 'ইংলিছ খান' নামৰ সন্মান লাভ কৰিলেও কোনো নিৰ্দিষ্ট বাণিজ্যিক চুক্তি লাভ নকৰাকৈয়ে ১৬১১ চনত ভাৰত এৰিবলগীয়া হয়।

• সোৱালীৰ যুদ্ধ (১৬১২) আৰু প্ৰথম কুঠী স্থাপন: ইংৰাজসকলৰ ভাগ্য সলনি হয় ১৬১২ চনত, যেতিয়া ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ কেপ্তেন থমাছ বেষ্টে চুৰাটৰ উপকূলৰ ওচৰৰ সোৱালীৰ যুদ্ধত (Battle of Swally) পৰ্তুগীজ নৌ-সেনাক শোচনীয়ভাৱে পৰাস্ত কৰে। এই জয়ে মোগলসকলক অভিভূত কৰিলে কাৰণ পৰ্তুগীজসকলৰ নৌ-শক্তিৰ ওপৰত এয়া আছিল প্ৰথম ডাঙৰ কোব। পৰিণতিত সম্ৰাট জাহাঙ্গীৰে ১৬১৩ চনত এক ৰাজকীয় ফৰমান যোগে ইংৰাজক চুৰাটত প্ৰথম স্থায়ী কুঠী (Factory) স্থাপন কৰাৰ অনুমতি দিয়ে।

• ছাৰ থমাছ ৰো'ৰ আগমন (১৬১৫): ১৬১৫ চনত ৰজা প্ৰথম জেমছৰ আনুষ্ঠানিক ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে ছাৰ থমাছ ৰো' জাহাঙ্গীৰৰ দৰবাৰলৈ আহে। তেওঁ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন ঠাইত যেনে— আগ্ৰা, আহমেদাবাদ আৰু ভৰোচত ইংৰাজ কুঠী স্থাপন কৰাৰ লগতে কৰমুক্ত বাণিজ্যৰ ফৰমান আদায় কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতত ব্ৰিটিছ বাণিজ্যৰ ভেটি অতি সুদৃঢ় হয়।

 
৩. বাণিজ্যৰ পৰা সাম্ৰাজ্যবাদলৈ: ৰাজনৈতিক শক্তিৰ উদ্ভৱ
মোগল শক্তিৰ অৱনতি আৰু ভাৰতৰ বিভিন্ন আঞ্চলিক শক্তিৰ মাজত চলি থকা গৃহকন্দলৰ সুযোগ লৈ কোম্পানীয়ে কেৱল ব্যৱসায়তে সীমাবদ্ধ নাথাকি লাহে লাহে সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিবলৈ ধৰিলে।

 
ক) কৰ্নাটিক যুদ্ধসমূহ (১৭৪৬-১৭৬৩)
দক্ষিণ ভাৰতত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰাৰ বাবে ইংৰাজ আৰু ফৰাচী ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ মাজত তিনিখন গুৰুত্বপূৰ্ণ যুদ্ধ হৈছিল, যাক কাৰ্নাটিক যুদ্ধ (Carnatic Wars) বুলি জনা যায়। ইউৰোপৰ অষ্ট্ৰিয়ান উত্তৰাধিকাৰী যুদ্ধ আৰু সপ্তবৰ্ষীয় যুদ্ধৰ প্ৰভাৱ ভাৰততো পৰিছিল। ১৭৬০ চনত সংঘটিত ৱাণ্ডিৱাছৰ যুদ্ধত ইংৰাজ সেনাপতি আয়াৰ কুটৰ নেতৃত্বত ব্ৰিটিছে ফৰাচী বাহিনীক সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাস্ত কৰে। এই যুদ্ধসমূহৰ অন্তত ভাৰতত ফৰাচী প্ৰভাৱ প্ৰায় নোহোৱা হৈ পৰে আৰু দক্ষিণ ভাৰতত ব্ৰিটিছ সামৰিক শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰতিপন্ন হয়।

খ) পলাশীৰ যুদ্ধ (১৭৫৭)
পলাশীৰ যুদ্ধক ভাৰতীয় ইতিহাসৰ আটাইতকৈ নিৰ্ণায়ক মোৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। বংগদেশ আছিল ভাৰতৰ আটাইতকৈ ধনী আৰু উৰ্বৰ প্ৰদেশ। ১৭৫৬ চনত আলিবৰ্দী খানৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ ডেকা নাতি চিৰাজ-উদ্দৌলা বংগৰ নবাব হয়। কিন্তু ইংৰাজসকলে নবাবৰ অনুমতি অবিহনে ফৰ্ট উইলিয়াম দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰা আৰু মোগল সম্ৰাটে প্ৰদান কৰা দস্তক বা কৰমুক্ত বাণিজ্য পত্ৰৰ ব্যৱসায়িক অপব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে নবাব ক্ৰদ্ধ হৈ পৰে। ১৭৫৬ চনৰ ২০ জুনত নৱাবে কলকাতা আক্ৰমণ কৰি দুৰ্গ দখল কৰে। এই ঘটনাৰ সময়তে কুখ্যাত 'অন্ধকূপ হত্যা' (Black Hole of Calcutta) সংঘটিত হোৱা বুলি ইংৰাজে অপপ্ৰচাৰ চলাই প্ৰতিশোধ ল’বলৈ সাজু হয়। মাদ্রাজৰ পৰা ৰবাৰ্ট ক্লাইভৰ নেতৃত্বত অহা এদল সুশিক্ষিত সেনাই কলকাতা উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ পিছত ক্লাইভে নবাবৰ প্ৰধান সেনাপতি মিৰ জাফৰ, ধনী ব্যৱসায়ী জগত শেঠ আৰু উমিচান্দ আদিৰ সৈতে এক গোপন ষড়যন্ত্ৰত লিপ্ত হয়। ১৭৫৭ চনৰ ২৩ জুনত পলাশীৰ পথাৰত নবাবৰ ৫০,০০০ সৈন্যৰ বিপৰীতে ক্লাইভৰ মাত্ৰ ৩,০০০ সৈন্যৰ মুখামুখি যুদ্ধ হয়। মিৰ জাফৰৰ বিশ্বাসঘাতকতাৰ বাবে নবাবৰ সৈন্য বাহিনীৰ এটা বৃহৎ অংশই যুদ্ধত অংশ নল’লে। যুদ্ধত নবাব চিৰাজ-উদ্দৌলা পৰাস্ত হয় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁক হত্যা কৰা হয়। ইয়াৰ পিছত মিৰ জাফৰক বংগৰ পুতলা নবাব পতা হয় আৰু কোম্পানীয়ে বংগত অপৰিসীম ধন-সম্পত্তি আৰু ২৪ পৰগণা জিলাৰ জমিদাৰী লাভ কৰে।

পানিপথৰ যুদ্ধ

ভাৰতীয় ইতিহাসত হাৰিয়ানাৰ পানিপথৰ সমভূমি এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ভাগ্য নিৰ্ণায়ক ৰণক্ষেত্ৰ আছিল। দিল্লীৰ শাসন আৰু সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ নিয়ন্ত্ৰণ লাভৰ বাবে ইতিহাসৰ গতি সলনি কৰা তিনিখনকৈ বিখ্যাত যুদ্ধ ইয়াতেই সংঘটিত হৈছিল। তলত এই তিনিওখন যুদ্ধৰ চমু আলোচনা আগবঢ়োৱা হ’ল:

পানিপথৰ প্ৰথম যুদ্ধ (১৫২৬ চন)

• তাৰিখ: ২১ এপ্ৰিল, ১৫২৬ চন।
• পক্ষসমূহ: মোগল আক্ৰমণকাৰী জহিৰ-উদ্দিন মহম্মদ বাবৰ আৰু দিল্লীৰ চুলতান ইব্ৰাহিম লডী৷
• মূল কাৰণ আৰু ঘটনা: বাবৰে নিজৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ বাবে কাবুল আৰু গজনিৰ পৰা ভাৰত অভিমুখে অগ্ৰসৰ হৈছিল। ইব্ৰাহিম লডীৰ শাসনকালত চুলতানী সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰতে অসন্তুষ্টিৰ সৃষ্টি হৈছিল আৰু পঞ্জাবৰ গৱৰ্নৰ দৌলত খান লডী আৰু চুলতানৰ ককাদেউতাক আলমে বাবৰক দিল্লী আক্ৰমণ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। এই যুদ্ধতে ভাৰতত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কাৰ্যকৰীভাৱে বৰটোপ, বন্দুক আৰু বাৰুদৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। বাবৰে শত্ৰুক চাৰিওফালৰ পৰা বেৰি ধৰা ‘তুলুগ্মা' (Tulughma) আৰু গৰুগাড়ীসমূহ একেলগে চামৰাৰ ৰছীৰে বান্ধি তাৰ পাছফালে কামান লুকুৱাই ৰখা 'আৰাবা' কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিছিল। বৰটোপ আৰু বাৰুদৰ ভয়ানক শব্দত লডীৰ হাতীসমূহ বিত্ৰস্ত হৈ পৰে আৰু নিজৰ সৈন্যকে গছকি মৰ্দন কৰে।
• ফলাফল: যুদ্ধত চুলতান ইব্ৰাহিম লডী নিহত হয়। ইয়াৰ লগে লগে দিল্লী চুলতানী (লডী বংশ) শাসনৰ সম্পূৰ্ণ অৱসান ঘটে আৰু ভাৰতত ঐতিহাসিক মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি স্থাপন হয়। 

পানিপথৰ দ্বিতীয় যুদ্ধ (১৫৫৬ চন)

• তাৰিখ: ৫ নৱেম্বৰ, ১৫৫৬ চন।
• পক্ষসমূহ: মোগল সম্ৰাট আকবৰ (তেওঁৰ অভিভাৱক বৈৰাম খানৰ নেতৃত্বত) আৰু হিন্দু ৰজা সম্ৰাট হেমচন্দ্ৰ বিক্ৰমাদিত্য (হেমু)।
• মূল কাৰণ আৰু ঘটনা: ১৫৫৬ চনৰ জানুৱাৰীত মোগল সম্ৰাট হুমায়ুনৰ হঠাতে মৃত্যু হোৱাৰ সুযোগ লৈ সূৰ সাম্ৰাজ্যৰ অত্যন্ত দক্ষ মন্ত্ৰী আৰু সেনাপতি হেমুৱে আগ্ৰা আৰু দিল্লী মোগলৰ হাতৰ পৰা কাঢ়ি লয় আৰু নিজকে দিল্লীৰ সিংহাসনত বহুৱায়। হেৰুওৱা সাম্ৰাজ্য উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আকবৰ আৰু বৈৰাম খানে পানিপথ অভিমুখে যাত্ৰা কৰে। যুদ্ধত হেমুৰ সৈন্যদল অত্যন্ত শক্তিশালী আছিল। কিন্তু যুদ্ধৰ এক নাটকীয় মূহূৰ্তত এটা আকস্মিক কাঁড় আই হেমুৰ চকুত সোমায় আৰু তেওঁ অচেতন হৈ হাতীৰ পৰা পৰি যায়। নিজৰ নেতাজনক অচেতন অৱস্থাত দেখি হেমুৰ বিশাল সৈন্যবাহিনীৰ মাজত হাহাকাৰ লাগে আৰু তেওঁলোকে ছত্ৰভংগ দিয়ে।
• ফলাফল: অচেতন হেমুক বন্দী কৰা হয় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত হত্যা কৰা হয়। এই বিজয়ে ভাৰতত আফগান শাসনৰ শেষ আশা ধূলিসাৎ কৰে আৰু আকবৰৰ বাবে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু সুদৃঢ়কৰণৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

পানিপথৰ তৃতীয় যুদ্ধ (১৭৬১ চন)

• তাৰিখ: ১৪ জানুৱাৰী, ১৭৬১ চন।
• পক্ষসমূহ: মাৰাঠা সাম্ৰাজ্য (সদাশিৱৰাও ভাউৰ নেতৃত্বত) আৰু আফগানিস্তানৰ দুৰ্ৰানী সাম্ৰাজ্যৰ সম্ৰাট আহমেদ শাহ আব্দালী (আহমেদ শাহ দুৰ্ৰানী)। আব্দালীক ৰোহিলা সৰ্দাৰ নজীৱ-উদ-দৌলা আৰু অযোধ্যাৰ নবাব শুজা-উদ্দৌলাই মিত্ৰশক্তি হিচাপে সংগ দিছিল।
• মূল কাৰণ আৰু ঘটনা: অষ্টাদশ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হোৱাৰ লগে লগে মাৰাঠাসকলে সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। মাৰাঠাৰ এই ক্ৰমবৰ্ধমান শক্তিক প্ৰতিহত কৰিবলৈ উত্তৰ ভাৰতৰ মুছলমান সৰ্দাৰসকলে আব্দালীক ভাৰত আক্ৰমণৰ আমন্ত্ৰণ জনায় মাৰাঠা সেনাপতি সদাশিৱৰাও ভাউৱে খাদ্য আৰু মিত্ৰশক্তিৰ চৰম নাটনিত পৰি পানিপথত সম্পূৰ্ণৰূপে ঘেৰাও হৈ পৰে আৰু চৰম সংকটত অনাহাৰে থাকি যুদ্ধত জঁপিয়াই পৰিবলগীয়া হয়।
• ফলাফল: এই যুদ্ধখন আছিল অষ্টাদশ শতিকাৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ আৰু ৰক্তাক্ত সংঘৰ্ষ। যুদ্ধত মাৰাঠাসকল শোচনীয়ভাৱে পৰাস্ত হয় আৰু সদাশিৱৰাও ভাউকে ধৰি প্ৰায় এক লাখতকৈ অধিক মাৰাঠা সেনা তথা অসামৰিক লোক নিহত হয়। এই পৰাজয়ে মাৰাঠাসকলৰ সৰ্বভাৰতীয় সাম্ৰাজ্য স্থাপনৰ সপোন চিৰদিনৰ বাবে মষিমূৰ কৰে আৰু মাৰাঠাসকল দুৰ্বল হোৱাৰ সুযোগ লৈ পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতত সহজে নিজৰ শাসন বিস্তাৰ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

গ) বক্সাৰৰ যুদ্ধ (১৭৬৪)
মিৰ জাফৰে ব্ৰিটিছৰ ক্ৰমাগত অৰ্থনৈতিক দাবীসমূহ পূৰণ কৰিব নোৱাৰাত কোম্পানীয়ে ১৭৬০ চনত তেওঁক আঁতৰাই তেওঁৰ জোঁৱাই মিৰ কাচিমক বংগৰ নবাব পাতে। মিৰ কাচিম এজন স্বাধীনচিতীয়া আৰু দক্ষ প্ৰশাসক আছিল। তেওঁ বংগৰ অৰ্থনৈতিক স্থিতি টনকিয়াল কৰিবলৈ আৰু ব্ৰিটিছৰ দস্তক অপব্যৱহাৰ বন্ধ কৰিবলৈ কিছুমান সংস্কাৰ কৰিলে, যিয়ে ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলক ক্ষুব্ধ কৰিলে। ১৭৬৩ চনত ব্ৰিটিছৰ সৈতে কেইবাখনো যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ মিৰ কাচিম অযোধ্যালৈ পলাই যায়।
তাৰ পিছত মিৰ কাচিমে অযোধ্যাৰ নবাব শুজা-উদ্দৌলা আৰু মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলমৰ সৈতে এক সন্মিলিত মিত্ৰতা গঢ়ি তোলে। ১৭৬৪ চনৰ ২২ অক্টোবৰত বিহাৰৰ বক্সাৰত এই সন্মিলিত বাহিনী আৰু ইংৰাজ সেনাপতি মেজৰ হেক্টৰ মুনৰোৰ সেনাৰ মাজত ঐতিহাসিক যুদ্ধ হয়। ব্ৰিটিছ সেনাৰ শৃঙ্খলিত আধুনিক যুদ্ধকৌশলৰ সন্মুখত মিত্ৰবাহিনীৰ শোচনীয় পৰাজয় ঘটে। এই জয়ে নিশ্চিত কৰিলে যে সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰত এতিয়া ব্ৰিটিছ সামৰিক শক্তিৰ অধীনত।

ঘ) ইলাহাবাদৰ সন্ধি (১৭৬৫) আৰু দ্বৈত শাসন
বক্সাৰৰ যুদ্ধৰ বিজয়ৰ পিছত ১৭৬৫ চনত ৰবাৰ্ট ক্লাইভে মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলমৰ সৈতে ইলাহাবাদৰ সন্ধি (Treaty of Allahabad) স্বাক্ষৰ কৰে। এই সন্ধিৰ চৰ্তাৱলীসমূহ আছিল এনেধৰণৰ:

• দেৱানী অধিকাৰ লাভ: মোগল সম্ৰাটে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক বংগ, বিহাৰ আৰু ওড়িশাৰ দেৱানী (Diwani Rights) অৰ্থাৎ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ আইনগত অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ বিনিময়ত কোম্পানীয়ে সম্ৰাটক বছৰি ২৬ লাখ টকা উপহাৰ দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে ।

• দ্বৈত শাসনৰ সূচনা (Dual Government): ক্লাইভে বংগত এক নতুন প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা বলবৎ কৰে, যাক 'দ্বৈত শাসন' বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ অধীনত শাসন ব্যৱস্থা দুটা ভাগত বিভক্ত হৈছিল— দেৱানী (ৰাজহ সংগ্ৰহ) যাৰ সম্পূৰ্ণ ক্ষমতা আছিল কোম্পানীৰ হাতত আৰু নিজামত (আইন-শৃংখলা আৰু প্ৰশাসন) যাৰ দায়িত্ব ন্যস্ত কৰা হৈছিল নবাবৰ ওপৰত। ইয়াৰ ফলত ব্ৰিটিছৰ হাতত থাকিল সম্পূৰ্ণ ক্ষমতা কিন্তু কোনো দায়িত্ব নাথাকিল; আনহাতে নবাবৰ হাতত দায়িত্ব থাকিল কিন্তু শাসন চলোৱাৰ বাবে কোনো অৰ্থনৈতিক সম্পদ নাথাকিল। এই ব্যৱস্থাই বংগবাসীক চৰম দুৰ্দশাৰ মাজলৈ ঠেলি দিলে ।

 
৪. কোম্পানীৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ কুটিল নীতিসমূহ
বক্সাৰৰ যুদ্ধৰ পিছত ভাৰতত কোম্পানীৰ সাম্ৰাজ্যিক শাসন ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে। ব্ৰিটিছ গভৰ্নৰ জেনেৰেলসকলে যুদ্ধ আৰু কূটনীতিৰ বাহিৰেও কেইটামান সুপৰিকল্পিত আৰু কুটিল নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰি ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহ গ্রাস কৰিবলৈ ধৰিলে৷

ক) লৰ্ড ৱেলেচলীৰ অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতি (Subsidiary Alliance System)
১৭৯৮ চনৰ পৰা ১৮০৫ চনলৈ গভৰ্নৰ জেনেৰেল হৈ থকা লৰ্ড ৱেলেচলীয়ে ভাৰতত বৃটিছ সাম্ৰাজ্যবাদক তুংগত তুলিবলৈ অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতিৰ (Subsidiary Alliance) আশ্ৰয় লৈছিল। এই নীতিৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতীয় দেশীয় ৰাজ্যসমূহক সামৰিক আৰু কূটনৈতিকভাৱে ব্ৰিটিছৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কৰি তোলা।

• চৰ্তসমূহ: এই চুক্তিত আৱদ্ধ হোৱা ভাৰতীয় শাসনকৰ্তাই নিজৰ সৈন্য বাহিনী ভাঙি দিব লাগিছিল আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে নিজৰ ৰাজ্যত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ এক স্থায়ী সৈন্য দল ৰাখিব লাগিছিল। এই ব্ৰিটিছ সেনাৰ খৰচ যোগাবলৈ দেশীয় ৰজাই নগদ ধন দিব লাগিছিল বা নিজৰ ৰাজ্যৰ এটা উৰ্বৰ অংশ চিৰদিনৰ বাবে কোম্পানীক এৰি দিব লাগিছিল। ইয়াৰ উপৰি দেশীয় ৰজাৰ দৰবাৰত এজন ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্ট (Resident) নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। ৰজাই ব্ৰিটিছৰ অনুমতি অবিহনে অন্য কোনো বিদেশী বা ইউৰোপীয়ক চাকৰিত ৰাখিব নোৱাৰিছিল আৰু কোনো ৰাজ্যৰ সৈতে যুদ্ধ বা সন্ধি কৰিব নোৱাৰিছিল।

• প্ৰভাৱ: এই নীতিৰ প্ৰথম চিকাৰ হৈছিল হায়দৰাবাদৰ নিজাম (১৭৯৮)। ইয়াৰ পিছত মহীসূৰ (১৭৯৯), তঞ্জোৰ, অযোধ্যা (১৮০১) আৰু মাৰাঠা পেশ্বাই (১৮০২) এই অধীনতামূলক চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এই নীতিৰ ফলত ভাৰতীয় ৰজাসকলে নিজৰ সাৰ্বভৌমত্ব হেৰুৱাই একো একোজন পুতলা শাসকলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

 
খ) লৰ্ড ডেলহাউচীৰ স্বত্ব বিলোপ নীতি (Doctrine of Lapse)
১৮৪৮ চনত গভৰ্নৰ জেনেৰেল হৈ অহা লৰ্ড ডেলহাউচীয়ে ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য পোনপটীয়াভাৱে বিস্তাৰ কৰাৰ বাবে আক্ৰমণাত্মক নীতি গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিতৰ্কিত নীতিটো আছিল স্বত্ব বিলোপ নীতি (Doctrine of Lapse) ।

• মূল সূত্ৰ: এই নীতি অনুসৰি, বৃটিছৰ কৰতলীয়া কোনো হিন্দু দেশীয় ৰাজ্যৰ ৰজাই যদি কোনো পুত্ৰ সন্তানহীন অৱস্থাত মৃত্যুবৰণ কৰে, তেন্তে তেওঁৰ কোনো তোলনীয়া পুত্ৰই উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে ৰাজ্য লাভ কৰিব নোৱাৰিব। তেনে পৰিস্থিতিত সেই ৰাজ্য স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব।

• গ্ৰাস কৰা ৰাজ্যসমূহ: এই নীতি প্ৰয়োগ কৰি ডেলহাউচীয়ে একেটা দশকতে সাতাৰা (১৮৪৮), ঝান্সী (১৮৫৩), নাগপুৰ (১৮৫৪), জবলপুৰ আৰু সম্বলপুৰ আদি ৰাজ্য বৃটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ১৮৫৬ চনত ডেলহাউচীয়ে অযোধ্যাৰ নবাব ৱাজিদ আলী শ্বাহৰ ওপৰত 'অশাসন' আৰু 'কুশাসনৰ' মিছা অভিযোগ তুলি অযোধ্যা ৰাজ্যখনো ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে চামিল কৰে। এই নীতিয়ে ভাৰতীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ মনত তীব্ৰ ক্ষোভ আৰু শংকাৰ সৃষ্টি কৰিলে।

 
৫. অৰ্থনৈতিক শোষণ আৰু ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ ধ্বংসসাধন
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ১00 বছৰীয়া শাসনকাল আছিল ভাৰতৰ পৰা অৰ্থনৈতিক সম্পদৰ এক অবিৰত আৰু ব্যৱস্থিত লুণ্ঠনৰ ইতিহাস। ব্ৰিটিছৰ অৰ্থনৈতিক নীতিসমূহ কেৱল তেওঁলোকৰ মাতৃভূমি ইংলেণ্ডৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবেহে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল ।
 
ক) ভূমি ৰাজহ নীতি আৰু কৃষকৰ দুৰ্দশা
দেৱানী লাভ কৰাৰ পিছত কোম্পানী চৰকাৰে সৰ্বাধিক ভূমি ৰাজহ সংগ্ৰহৰ বাবে কেইবাটাও নতুন ভূমি নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰিলে:

• চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত (Permanent Settlement, ১৭৯৩): লৰ্ড কৰ্ণৱালিচে বংগ, বিহাৰ আৰু উড়িষ্যাত এই পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে জমিদাৰসকলক ভূমিৰ স্থায়ী স্বত্বাধিকাৰী হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয় আৰু তেওঁলোকৰ বাবে চৰকাৰক দিবলগীয়া কৰৰ পৰিমাণ চিৰদিনৰ বাবে স্থিৰ কৰি দিয়া হয়। জমিদাৰসকলে সংগৃহীত ৰাজহৰ ১০ ভাগৰ ৯ অংশ চৰকাৰক দিব লাগিছিল। নিৰ্দিষ্ট সময়ত কৰ দিব নোৱাৰিলে জমিদাৰী কাঢ়ি লৈ নিলাম কৰি দিয়া হৈছিল। এই ব্যৱস্থাই কৃষকসকলক সম্পূৰ্ণৰূপে জমিদাৰৰ শোষণেৰে জৰ্জৰিত কৰিলে, কাৰণ চৰকাৰৰ ৰাজহ স্থিৰ আছিল যদিও জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা যথেচ্ছ কৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল।

• ৰায়তৱাৰী (Ryotwari System): দক্ষিণ ভাৰতৰ মাদ্ৰাজ আৰু বোম্বাই প্ৰদেশত থমাছ মুনৰোৱে ৰায়তৱাৰী ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াত চৰকাৰে কোনো জমিদাৰ নোহোৱাকৈ কৃষক বা 'ৰায়ত'ৰ সৈতে পোনপটীয়াভাৱে ভূমি বন্দোবস্ত কৰিছিল। কিন্তু ইয়াতো ৰাজহৰ পৰিমাণ অত্যন্ত বেছি আছিল (প্ৰায় ৫০% ৰ পৰা ৬০%) । কৰ পৰিশোধ কৰিবলৈ কৃষকে মহাজনৰ ওচৰত মাটি বন্ধকত থৈ ঋণ ল’বলগীয়া হৈছিল আৰু বহুসময়ত উৎপীড়নৰ বলি হৈছিল।

• মহলৱাৰী (Mahalwari System): উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতত প্ৰৱৰ্তিত এই পদ্ধতিত সমগ্ৰ গাঁও বা ‘মহল'টোক ভূমি ৰাজহ সংগ্ৰহৰ একক হিচাপে লৈ গাঁৱৰ মুখিয়ালৰ ওপৰত কৰ সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছিল।

 
খ) কুটিৰ শিল্পৰ ধ্বংস আৰু অ-ঔদ্যোগীকৰণ (Deindustrialization)
ব্ৰিটিছ শাসনৰ পূৰ্বে ভাৰত আছিল বিশ্বৰ আটাইতকৈ উন্নত হস্তশিল্প আৰু বস্ত্ৰশিল্পৰ কেন্দ্ৰ। বংগৰ মছলিন আৰু কপাহী কাপোৰ সমগ্ৰ ইউৰোপতে বিখ্যাত আছিল। কিন্তু ইংলেণ্ডত ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ (Industrial Revolution) আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় হস্তশিল্প ধ্বংস কৰাৰ ষড়যন্ত্ৰ ৰচিলে:

• একপক্ষীয় মুক্ত বাণিজ্য নীতি: ব্ৰিটিছ বজাৰত ভাৰতীয় কাপোৰৰ ওপৰত ৭০% পৰ্যন্ত আমদানি শুল্ক আৰোপ কৰা হ’ল। আনহাতে, ব্ৰিটেইনৰ যন্ত্ৰত তৈয়াৰী সস্তীয়া কাপোৰ কোনো শুল্ক নিদিয়াকৈয়ে ভাৰতৰ বজাৰত অবাধে বিক্ৰী কৰাৰ অনুমতি দিয়া হ’ল।

• কেঁচামালৰ শোষণ: ভাৰতৰ পৰা কপাহ, মৰাপাট আদি অতি কম মূল্যত লণ্ডনলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল আৰু তাৰ বিপৰীতে ব্ৰিটিছ কাৰখানাৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰে ভাৰতৰ বজাৰ ভৰাই পেলোৱা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় থলুৱা তাতী আৰু শিপিনীসকল সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হ’ল আৰু কোটি কোটি কাৰিকৰে জীৱিকা হেৰুৱাই কৃষিকাৰ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হ’ল।

 
গ) সম্পদৰ বহিৰ্গমন আৰু ১৭৭০ চনৰ বংগৰ দুৰ্ভিক্ষ
ৰবাৰ্ট ক্লাইভে প্ৰৱৰ্তন কৰা দ্বৈত শাসন আৰু কোম্পানীৰ অত্যাধিক কৰ সংগ্ৰহৰ ফলস্বৰূপে ১৭৬৯-৭০ চনত বংগত এক ভয়াবহ দুৰ্ভিক্ষৰ সৃষ্টি হয়, যাক অসমীয়াত '৭৬-ৰ মন্বন্তৰ' বা বংগৰ দুৰ্ভিক্ষ (Bengal Famine of 1770) বুলি কোৱা হয়। এই দুৰ্ভিক্ষৰ ফলত বংগৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ জনসংখ্যা (প্ৰায় ১ কোটি লোক) অনাহাৰ আৰু মহামাৰীত মৃত্যুমুখত পৰিছিল। কিন্তু ইমান ডাঙৰ বিপৰ্যয়ৰ পিছতো কোম্পানী চৰকাৰে কৰ হ্ৰাস কৰাৰ পৰিৱৰ্তে অধিক কঠোৰতাৰে কৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল আৰু কোনো ধৰণৰ সাহায্য কাৰ্য চলোৱা নাছিল। ইয়াৰ উপৰিও বংগৰ পৰা সংগৃহীত কৰৰ ধনেৰে কোম্পানীয়ে নিজৰ সাৰ্বভৌম খৰচ মেটায় আৰু ইংলেণ্ডলৈ অহৰহ সম্পদ প্ৰেৰণ কৰে, যাক ইতিহাসবিদ দাদোভাই নৌৰজীয়ে 'সম্পদৰ বহিৰ্গমন' (Drain of Wealth) বুলি অভিহিত কৰিছে।
 
৬. প্ৰশাসনিক, সামাজিক আৰু শৈক্ষিক পৰিৱৰ্তন
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে নিজৰ শাসনৰ সুচলতা আৰু বাণিজ্যিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে ভাৰতত কিছুমান উল্লেখযোগ্য প্ৰশাসনিক আৰু সামাজিক সংস্কাৰ সাধন কৰিছিল:

ক) প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আৰু ন্যায় ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ
লৰ্ড কৰ্ণৱালিচে ভাৰতত ব্ৰিটিছ আৰ্হিত আমোলাতন্ত্ৰ আৰু পুলিচ বিভাগ পুনৰ্গঠন কৰে। তেওঁ প্ৰতিটো জিলাতে ব্ৰিটিছ উপায়ুক্ত (Collector) আৰু জিলা জাজ (District Judge) নিযুক্তি দিয়ে। কিন্তু তেওঁৰ নীতি আছিল চৰম বৰ্ণবাদী। ১৭৯৩ চনৰ চনদ অনুসৰি বাৰ্ষিক ৫০০ পাউণ্ডতকৈ অধিক বেতনৰ সকলো চৰকাৰী পদ কেৱল ইউৰোপীয়সকলৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰা হৈছিল আৰু কোনো ভাৰতীয়ক ইয়াৰ যোগ্য বুলি গণ্য কৰা হোৱা নাছিল।

খ) ইংৰাজী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ
কোম্পানী চৰকাৰে তেওঁলোকৰ ক্ৰমবৰ্ধমান অফিচিয়েল কাম-কাজৰ বাবে কম খৰচতে কেৰাণী লাভ কৰাৰ মানসেৰে ভাৰতত ইংৰাজী শিক্ষা বিস্তাৰৰ সিদ্ধান্ত লয়।

• মেকলেৰ মিনিট (১৮৩৫): লৰ্ড থমাছ বেবিংটন মেকলেৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি ১৮৩৫ চনত উচ্চ শিক্ষাত ইংৰাজী মাধ্যম বাধ্যতামূলক কৰা হয়। মেকলেৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল এনে এক শ্ৰেণীৰ ভাৰতীয় তৈয়াৰ কৰা যি "তেজে-ৰঙে ভাৰতীয় কিন্তু চিন্তাত, ৰুচিত আৰু মতাদৰ্শত ব্ৰিটিছ" হ’ব।

• উডৰ প্ৰেৰণ পত্ৰ (Wood's Despatch, ১৮৫৪): চাৰ্লছ উডৰ বিখ্যাত শৈক্ষিক খচৰা অনুসৰি ভাৰতত প্ৰাথমিক পৰ্যায়ৰ পৰা বিশ্ববিদ্যালয় পৰ্যায়লৈ শিক্ষাৰ এক শৃঙ্খলাবদ্ধ গাঁথনি তৈয়াৰ কৰা হয়। ইয়াৰ পৰিণতিত ১৮৫৭ চনত কলকাতা, বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজত লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আৰ্হিত প্ৰথম তিনিখন বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।

 
গ) সামাজিক সংস্কাৰ আৰু ক্ষোভ
লৰ্ড ৱিলিয়াম বেণ্টিংক আৰু লৰ্ড ডেলহাউচীৰ দৰে উদাৰ মনোভাৱাপন্ন ব্ৰিটিছ শাসকসকলে ভাৰতৰ একাংশ বুদ্ধিজীৱী (যেনে— ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ) ৰ অনুৰোধত কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল:

• ১৮২৯ চনত সতীদাহ প্ৰথা নিবাৰণ আইন (Sati Regulation Act) যোগে জীৱন্তে বিধবা জ্বলাই দিয়া কু-প্ৰথা বেআইনী ঘোষণা কৰা হয়।

• ১৮৫৬ চনত হিন্দু বিধবা পুনৰ বিবাহ আইন (Hindu Widows' Remarriage Act) প্ৰণয়ন কৰি বিধবা বিবাহক বৈধতা প্ৰদান কৰা হয়।

• শিশু কন্যা হত্যা আৰু নৰবলি আদি প্ৰথাসমূহ নিষিদ্ধ কৰা হয়।

যদিও এই সংস্কাৰসমূহ আধুনিক দৃষ্টিত অত্যন্ত প্ৰগতিশীল আছিল,  সেই সময়ৰ কট্টৰপন্থী হিন্দু আৰু মুছলমান সমাজৰ লোকসকলে ইয়াক তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ অনধিকাৰ হস্তক্ষেপ আৰু খ্ৰীষ্টান ধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত কৰাৰ এক ষড়যন্ত্ৰ বুলি ভাবিবলৈ ল’লে।

ঘ) ৰেলপথ আৰু ডাক-তাঁৰ ব্যৱস্থা
লৰ্ড ডেলহাউচীৰ দিনত ভাৰতত প্ৰথম ৰেল পৰিবহনৰ সূচনা হয়। ১৮৫৩ চনত বোম্বাইৰ পৰা থানেলৈ প্ৰথম যাত্ৰীবাহী ৰেল চলে। একেদৰে ১৮৫৪ চনৰ ডাক আইন অনুসৰি সমগ্ৰ ভাৰতত আধা অনা টিকটৰ বিনিময়ত পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰাৰ নিয়ম কৰা হয়। ডেলহাউচীয়ে ড০ ও'শ্বাগনেছিৰ (O'Shaughnessy) তত্ত্বাৱধানত কেইবা হাজাৰ মাইল দীঘল বৈদ্যুতিক তাঁৰ বা টেলিগ্ৰাফ ব্যৱস্থাৰো প্ৰৱৰ্তন কৰে [৯, ১৫]। যদিও এইসমূহ আধুনিকীকৰণৰ পদক্ষেপ আছিল, ব্ৰিটিছৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল নিজৰ সেনা ক্ষিপ্ৰতাৰে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ পঠোৱা আৰু ব্যৱসায়িক তথ্যৰ খৰতকীয়া আদান-প্ৰদান নিশ্চিত কৰা।
 
৭. কোম্পানীৰ শাসনৰ বিৰুদ্ধে বিক্ষোভ আৰু প্ৰতিবাদ
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অৰ্থনৈতিক শোষণ, ধৰ্মীয় সংস্কাৰ আৰু বৰ্ণবাদী মনোভাৱৰ বাবে ভাৰতৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোকৰ মনত ক্ৰমান্বয়ে বিদ্ৰোহৰ জুই জ্বলি উঠিছিল। ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ পূৰ্বেও ভাৰতত কেইবাটাও সৰু-বৰ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ হৈছিল:

ক) ভেলোৰৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ (১৮০৬)
১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ প্ৰায় ৫০ বছৰ পূৰ্বে ১৮০৬ চনৰ ১০ জুলাইত তামিলনাডুৰ ভেলোৰত ভাৰতীয় চিপাহীসকলে ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে এক বৃহৎ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ কৰিছিল।

• কাৰণ: মাদ্ৰাজৰ কামাণ্ডাৰ-ইন-চিফ ছাৰ জন ক্ৰেডকে চিপাহীসকলৰ বাবে কিছুমান নতুন সামৰিক নিয়ম জাৰি কৰিছিল। হিন্দু চিপাহীসকলক কপালত ধৰ্মীয় তিলক অঁকা আৰু কাণত কুণ্ডল পিন্ধা নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। মুছলমান চিপাহীসকলক দাড়ি খুৰাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল। আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ কথাটো আছিল চিপাহীসকলক পৰম্পৰাগত পাগুৰিৰ পৰিৱৰ্তে চামৰাৰে তৈয়াৰী এক নতুন বৃত্তাকাৰ টুপী (Agnew's Turban) পিন্ধিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল, য’ত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ ক্ৰছ চিন আছিল। চিপাহীসকলে ভাবিলে যে এয়া তেওঁলোকক জোৰকৈ খ্ৰীষ্টান কৰাৰ এক চক্ৰান্ত৷ ইয়াৰোপৰি টিপু চুলতানৰ পৰিয়ালক ভেলোৰ দুৰ্গত বন্দী কৰি ৰখাৰ বাবে স্থানীয় লোকৰ মনতো ক্ষোভ আছিল।

• বিদ্ৰোহৰ সূচনা আৰু দমন: ১০ জুলাইৰ নিশা চিপাহীসকলে ব্ৰিটিছ সেনা নিবাস আক্ৰমণ কৰি ১৫ জন ব্ৰিটিছ বিষয়া আৰু ১১৫ জন ব্ৰিটিছ জোৱানক হত্যা কৰে। তেওঁলোকে টিপু চুলতানৰ পুত্ৰ ফটেহ হাইদৰক নিজৰ শাসক বুলি ঘোষণা কৰি দুৰ্গত টিপু চুলতানৰ বাঘৰ ছাব থকা পতাকা উৰুৱাই দিয়ে। কিন্তু অতি শীঘ্ৰেই আৰকোটৰ পৰা অহা বৃটিছ কৰ্ণেল গিলেস্পীৰ নেতৃত্বত অহা এদল নিষ্ঠুৰ সেনাই বিদ্ৰোহী চিপাহীসকলৰ ওপৰত জধেমধে গুলীবৰ্ষণ কৰে৷ প্ৰায় ৩৫০ ৰ পৰা ৪০০ চিপাহীক গুলীয়াই হত্যা কৰা হয় আৰু বিদ্ৰোহটো সম্পূৰ্ণৰূপে দমন কৰা হয়।

খ) অন্যান্য কৃষক আৰু জনজাতীয় বিদ্ৰোহ
কোম্পানী চৰকাৰৰ কঠোৰ ভূমি নীতি আৰু বনাঞ্চলৰ ওপৰত আৰোপ কৰা নতুন নিষেধাজ্ঞা তথা স্থানীয় মহাজনৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতৰ কেইবাটাও জনজাতি আৰু কৃষকে সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল— সাঁওতাল বিদ্ৰোহ (১৮৫৫-৫৬), কোল বিদ্ৰোহ, চুয়াৰ বিদ্ৰোহ আৰু সন্ন্যাসী বিদ্ৰোহ আদি। এই বিদ্ৰোহসমূহ ব্ৰিটিছৰ আধুনিক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ তুলনাত ধনু-কাঁড়েৰে যুঁজি অৱশেষত পৰাজিত হৈছিল যদিও ই ব্ৰিটিছ শাসনৰ ভেটি কঁপাই তুলিছিল।

সাঁওতাল বিদ্ৰোহ (Santhal Hul) ভাৰতৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আদিবাসী গণ-আন্দোলন। এই বিদ্ৰোহটো ১৮৫৫ চনত আৰম্ভ হৈ ১৮৫৬ চনলৈকে চলিছিল আৰু মূলতঃ বৰ্তমানৰ ঝাৰখণ্ড, বিহাৰ আৰু পশ্চিমবংগ অঞ্চলত সংঘটিত হৈছিল। ১৮৫৫ চনৰ ৩০ জুন তাৰিখে দুই ভাই সিধু আৰু কানহু মুৰ্মুৰ নেতৃত্বত প্ৰায় ১০,০০০ সাঁওতাল জনতা একত্ৰিত হৈ বিদ্ৰোহৰ ঘোষণা কৰে। এই বিদ্ৰোহৰ কাৰণ আছিল-

1. অতিমাত্ৰা কৰ আৰু ঋণৰ বোঝা
2. জমিদাৰ আৰু মহাজনৰ অত্যাচাৰ
3. ভূমি অধিকাৰৰ হানি
4. ব্ৰিটিছ আইনী ব্যৱস্থাৰ অন্যায়তা

 
৮. ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহ (The Great Revolt of 1857)
১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ বা মহাবিদ্ৰোহ আছিল ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ ইতিহাসত আটাইতকৈ ডাঙৰ আউল আৰু সংকট। ইয়াক ইতিহাসবিদসকলে ‘চিপাহী বিদ্ৰোহ' বা ভাৰতৰ প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰাম বুলি অভিহিত কৰে। ইয়াৰ কাৰণসমূহ তলত দিয়া ধৰণে বিভক্ত কৰিব পাৰি:

ক) বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণসমূহ

• ৰাজনৈতিক কাৰণ: লৰ্ড ডেলহাউচীৰ স্বত্ব বিলোপ নীতি আৰু অযোধ্যাৰ অন্যায় চামিলকৰণে দেশীয় ৰজাসকলৰ মনত ভয়ংকৰ ক্ষোভৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ঝান্সীৰ ৰাণী লক্ষ্মীবাই, নানা চাহেব আৰু মোগল সম্ৰাট বাহাদুৰ শাহ জাফৰৰ পেঞ্চন কৰ্তন কৰাৰ বাবে তেওঁলোকে ব্ৰিটিছৰ শাসন ওফৰাবলৈ সংকল্পবদ্ধ হৈছিল।

• অৰ্থনৈতিক কাৰণ: মাটিৰ ওপৰত লগোৱা অতিপাত কৰ আৰু হস্তশিল্পৰ ধবংস সাধনে সমগ্ৰ সমাজখনতে চৰম দৰিদ্ৰতাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। হাজাৰ হাজাৰ হতাশ খেতিয়ক আৰু বনুৱা ব্ৰিটিছ বিৰোধী সংগ্ৰামত জঁপিয়াই পৰিবলৈ সাজু আছিল।

• সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় কাৰণ: খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলৰ ধৰ্মান্তৰকৰণ কাৰ্যসূচী, সতীদাহ প্ৰথা নিবাৰণ আৰু বিধবা বিবাহ আইন আদিক কট্টৰপন্থী হিন্দু-মুছলমান সমাজে নিজৰ ধৰ্মত আঘাত বুলি ভাবিছিল।

• সামৰিক কাৰণ: বৃটিছ সৈন্য বাহিনীৰ ৮৭% সৈন্যই আছিল ভাৰতীয় চিপাহী। কিন্তু তেওঁলোকক ব্ৰিটিছ চিপাহীৰ তুলনাত অতি কম দৰমহা দিয়া হৈছিল আৰু পদোন্নতিৰ কোনো ব্যৱস্থা নাছিল। ইয়াৰ উপৰি বংগ সেনাৰ চিপাহীসকলৰ বেছিভাগেই আছিল উচ্চ বৰ্ণৰ অযোধ্যা আৰু বিহাৰৰ ব্ৰাহ্মণ আৰু ৰাজপুত। সাগৰ পাৰ হৈ যুদ্ধ কৰিবলৈ যোৱাটো ধৰ্মীয়ভাৱে নিষিদ্ধ আছিল যদিও ব্ৰিটিছে ইয়াক বাধ্যতামূলক কৰাত চিপাহীসকলে অসন্তুষ্ট হৈছিল।

খ) তাৎক্ষণিক কাৰণ আৰু বিদ্ৰোহৰ বিস্ফোৰণ
১৮৫৭ চনৰ আৰম্ভণিতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত নতুন 'এনফিল্ড ৰাইফেল' (Enfield Rifle) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। এই ৰাইফেলৰ টোটাটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ পূৰ্বে দাঁতেৰে কামুৰি কাটি ল’ব লাগিছিল। অতি সোনকালেই চিপাহীসকলৰ মাজত এই খবৰ বিয়পি পৰিল যে এই টোটাৰ চৰ্বিত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি মিশ্ৰিত কৰা হৈছে। গৰু হিন্দুসকলৰ বাবে পৱিত্ৰ আৰু গাহৰি মুছলমানসকলৰ বাবে অপৱিত্ৰ হোৱাৰ বাবে দুই ধৰণৰ ধৰ্মৰে চিপাহীয়ে ভাবিলে যে ব্ৰিটিছে তেওঁলোকৰ জাত-ধৰ্ম নষ্ট কৰিব বিচাৰিছে।

১৮৫৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চত বংগৰ বেৰাকপুৰ সেনা ছাউনীত মংগল পাণ্ডে নামৰ চিপাহীজনে এই চৰ্বিযুক্ত টোটা ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু তেওঁৰ ব্ৰিটিছ বিষয়াক মুকলিকৈ গুলীয়াই হত্যা কৰে। মংগল পাণ্ডেক বন্দী কৰি ফাঁচী দিয়া হয়। ইয়াৰ লগে লগে বিদ্ৰোহৰ ফিৰিঙতি জ্বলি উঠে। ১৮৫৭ চনৰ ১০ মে’ত মীৰাট ছাউনীত চিপাহীসকলে মুকলি বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলক হত্যা কৰে আৰু দিল্লী অভিমুখে যাত্ৰা কৰে। পিছদিনা পুৱা তেওঁলোকে দিল্লী দখল কৰি বৃদ্ধ মোগল সম্ৰাট বাহাদুৰ শাহ দ্বিতীয়ক সমগ্ৰ ভাৰতৰ সম্ৰাট হিচাপে ঘোষণা কৰে।

গ) বিদ্ৰোহৰ প্ৰসাৰণ আৰু অৱসান
দিল্লীৰ পৰা এই বিদ্ৰোহ অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে সমগ্ৰ উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰতত যেনে— কানপুৰ, লক্ষ্ণৌ, ঝান্সী, গোৱালিয়ৰ আৰু বিহাৰলৈ বিয়পি পৰে। কানপুৰত নানা চাহেব, লক্ষ্ণৌত বেগম হহৰত মহল, বিহাৰত কোঁৱৰ সিং আৰু ঝান্সীত ৰাণী লক্ষ্মীবায়ে বীৰত্বৰে ব্ৰিটিছ বাহিনীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে। কিন্তু সুসংগঠিত নেতৃত্বৰ অভাৱ, আধুনিক অস্ত্ৰ-শত্ৰৰ নাটনি আৰু ভাৰতৰ বহু ৰাজ্যৰ শাসক (যেনে— গোৱালিয়ৰৰ সিন্ধিয়া, জম্মু-কাশ্মীৰৰ গুলাব সিং আৰু শিখসকল) ব্ৰিটিছৰ পক্ষত থকাৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অতি নিষ্ঠুৰতাৰে বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়। ৰাণী লক্ষ্মীবাই যুদ্ধক্ষেত্ৰতে শ্বহীদ হয়, নানা চাহেব নেপাললৈ পলাই যায় আৰু বাহাদুৰ শাহক বন্দী কৰি মান্দালয়লৈ (বৰ্মা) নিৰ্বাসিত কৰা হয়। ১৮৫৮ চনৰ মাজভাগলৈ বিদ্ৰোহ সম্পূৰ্ণৰূপে নিস্তেজ হৈ পৰে।
 
৯. ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পতন আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজৰ সূচনা
১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহে ব্ৰিটিছ চৰকাৰ আৰু সংসদক জোকাৰি গ’ল। ব্ৰিটিছ ৰাজনীতিবিদসকলে উপলব্ধি কৰিলে যে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ দৰে এটা বেচৰকাৰী বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানৰ হাতত ভাৰতৰ দৰে এখন বিশাল দেশৰ শাসনভাৰ এৰি দিয়াটো আৰু সুৰক্ষিত নহয়।

• ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত শাসন আইন (Government of India Act 1858): ১৮৫৮ চনৰ ২ আগষ্টত ব্ৰিটিছ সংসদে এখন আইন পাছ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শতবৰ্ষীয় শাসনৰ সম্পূৰ্ণ অৱসান ঘটোৱা হয়।

• পোনপটীয়া ৰাজকীয় শাসন (British Raj): ভাৰতৰ শাসনভাৰ পোনপটীয়াভাৱে ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ (British Crown) হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা হয়। ইংলেণ্ডৰ মহাৰাণী ভিক্টোৰিয়া সমগ্ৰ ভাৰতৰ সম্ৰাজ্ঞী হয়। গভৰ্নৰ জেনেৰেলৰ পদবী সলাই 'ভাইচৰয়' (Viceroy) কৰা হয় আৰু লৰ্ড কেনিং ভাৰতৰ প্ৰথম ভাইচৰয় নিযুক্ত হয়। ইয়াৰ লগে লগে ভাৰতত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনকালৰ অন্ত পৰে আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজত্বৰ এক নতুন সাম্ৰাজ্যবাদী অধ্যায় আৰম্ভ হয়।

সামৰণি
ভাৰতত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আগমন আৰু প্ৰসাৰণৰ ইতিহাস হৈছে লোভ, বিশ্বাসঘাতকতা, কূটনীতি আৰু অপৰিসীম অৰ্থনৈতিক শোষণৰ কাহিনী। এটা সৰু ব্যৱসায়িক বণিক দল হিচাপে জাহাঙ্গীৰৰ দৰবাৰত আঁঠু লোৱা কোম্পানীটোৱে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ দুৰ্বলতাৰ সুযোগ লৈ অৱশেষত সমগ্ৰ ভাৰতৰ ভাগ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। তেওঁলোকৰ শাসনকালত ভাৰতৰ স্বাভাৱিক সমাজ ব্যৱস্থা আৰু অৰ্থনীতি বিপৰ্যস্ত হৈ পৰিল, যাৰ ফলস্বৰূপে দেশৰ বুকুত এক তীব্ৰ ব্ৰিটিছ বিৰোধী জনজাগৰণৰ সূচনা হৈছিল। ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহ আছিল ব্ৰিটিছ শোষণৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতীয় জনতাৰ প্ৰথম সন্মিলিত হুংকাৰ। যদিও এই বিদ্ৰোহ সামৰিকভাৱে বিফল হৈছিল, তথাপিও ই ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ইতিহাসৰ অন্ত পেলাই দেশখনক ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পোনপটীয়া শাসনৰ তললৈ আনিছিল আৰু ভাৰতৰ পৰৱৰ্তী স্বাধীনতা আন্দোলনৰ মূল ভেটি স্থাপন কৰিছিল।