আধুনিক ভাৰতৰ নিৰ্মাণ: ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ পৰা ১৯৪৭ চনৰ স্বাধীনতা লাভলৈ

(প্ৰথম অংশ)

১. ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ পৰিণতি আৰু আধুনিক জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষ
১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ বা মহাবিদ্ৰোহ আছিল ভাৰতীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ এক আমূল পৰিৱৰ্তনৰ সংকেত। ইয়াৰ আগৰ এশ বছৰ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে যি শোষণমূলক নীতি চলাইছিল, এই বিদ্ৰোহে তাৰ প্ৰতি ভাৰতীয় সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰৰ ক্ষোভ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। বিদ্ৰোহৰ পৰিণতিত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে উপলব্ধি কৰিছিল যে এটা বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ দৰে বিশাল দেশ এখন শাসন কৰাটো আৰু সম্ভৱ নহয়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ১৮৫৮ চনৰ ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ (Government of India Act 1858) প্ৰণয়ন কৰা হয়, যাৰ দ্বাৰা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ অন্ত পৰে আৰু ভাৰতৰ শাসনভাৰ প্ৰত্যক্ষভাৱে ব্ৰিটিছ মুকুটৰ (British Crown) অধীনলৈ আহে।
 
১৮৫৮ চনৰ মহাৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঘোষণাপত্ৰই ভাৰতীয়সকলক এক সুসংগঠিত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। এই ঘোষণাপত্ৰৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় ৰাজকুমাৰসকলক তেওঁলোকৰ মৰ্যাদা আৰু ভূখণ্ড ৰক্ষাৰ আশ্বাস দিয়া হৈছিল, কিন্তু একে সময়তে ই ব্ৰিটিছৰ প্ৰত্যক্ষ আমোলাতান্ত্ৰিক নিয়ন্ত্ৰণ কটকটীয়া কৰি তুলিছিল। প্ৰশাসনিক ইতিহাসৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাবলৈ গ’লে, এই পৰিৱৰ্তনে ভাৰতীয়সকলৰ মাজত এক ভৌগোলিক আৰু ৰাজনৈতিক একতাৰ চেতনা গঢ়ি তুলিছিল। ব্ৰিটিছে সমগ্ৰ ভাৰততে এটা উমৈহতীয়া প্ৰশাসনিক কাঠামো আৰু আইন ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ ফলত ভাৰতীয়সকলৰ মাজত এক সংগঠিত ৰাষ্ট্ৰীয় চেতনাৰ উন্মেষ ঘটে। এই জাতীয় চেতনাৰে বহিঃপ্ৰকাশ আছিল ১৮৮৫ চনত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ জন্ম। এই প্ৰশাসনিক পৰিৱৰ্তনসমূহে কেনেকৈ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ সাংবিধানিক সংগ্ৰামৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিলে, সেই বিষয়ে তলত উল্লেখ কৰা হৈছে-
 
ভাৰতৰ জাতীয় কংগ্ৰেছ

• প্ৰতিষ্ঠা: ১৮৮৫ চনত এগৰাকী অৱসৰপ্ৰাপ্ত স্কটিছ অসামৰিক বিষয়া এ. অ'. হিউমৰ (A.O. Hume) পৰামৰ্শ অনুসৰি ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা অহা ৭২ গৰাকী ভাৰতীয় প্ৰতিনিধিয়ে বোম্বাইত মিলিত হৈ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। দাদাভাই নৌৰজীকো এ. অ'. হিউমৰ সৈতে জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক বুলি গণ্য কৰা হয়।

• প্ৰতিনিধিসকল: কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম অধিবেশনত মিলিত হোৱা প্ৰতিনিধিসকল আছিল মূলত পাশ্চাত্য শিক্ষাৰে শিক্ষিত আৰু সমাজত বিশেষ মৰ্যাদা সম্পন্ন সফল মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ লোক। তেওঁলোকৰ ভিতৰত প্ৰধানকৈ আইনজীৱী, শিক্ষক আৰু সাংবাদিক আদি জড়িত আছিল। প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত কংগ্ৰেছৰ কোনো সুনিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ নাছিল আৰু এটা সৰ্বভাৰতীয় ৰাজনৈতিক দল হিচাপে কাম কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ হাতত সম্পদো অতি সীমিত আছিল।

 
জাতীয় কংগ্ৰেছৰ মূল লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ
প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ লক্ষ্য আৰু কাৰ্যপন্থাসমূহ উদাৰপন্থী (moderate) আছিল:

• প্ৰশাসনিক সংস্কাৰৰ দাবী: কংগ্ৰেছৰ প্ৰাৰম্ভিক লক্ষ্য আছিল ব্ৰিটিছ শাসনৰ অধীনতে থাকি চৰকাৰী প্ৰশাসন যন্ত্ৰত ভাৰতীয়সকলৰ প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধি কৰা । তেওঁলোকে ভাৰতীয়সকলক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশাসনিক পদত নিযুক্তি দিয়া আৰু ব্ৰিটিছ ভাৰতত ভাৰতীয় চিভিল ছাৰ্ভিচ (Civil Service) পৰীক্ষাত অৱতীৰ্ণ হ’বলৈ ভাৰতীয়সকলক সুযোগ দিয়াৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল।

• অৰ্থনৈতিক সুৰক্ষা: ব্ৰিটিছৰ অৰ্থনৈতিক শোষণৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতি ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী, খেতিয়ক আৰু সাধাৰণ মানুহৰ বাবে অধিক অৰ্থনৈতিক অধিকাৰ লাভ কৰাটো কংগ্ৰেছৰ অন্যতম লক্ষ্য আছিল।

• নাগৰিক অধিকাৰ আৰু প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ: প্ৰাৰম্ভিক কালত কংগ্ৰেছৰ নেতাসকলে ব্ৰিটিছ সম্ৰাটৰ প্ৰতি আনুগত্য দেখুৱাইছিল। তেওঁলোকে প্ৰতি বছৰে সন্মিলন পাতি সাধাৰণ নাগৰিকৰ অধিকাৰ বা চৰকাৰী চাকৰিৰ সুযোগৰ দৰে তুলনামূলকভাৱে কম বিতৰ্কিত বিষয়সমূহত প্ৰস্তাৱ পাছ কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱসমূহ ভাৰত চৰকাৰ আৰু ব্ৰিটিছ সংসদৰ ওচৰলৈ বিবেচনাৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল।

 
ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আৰু সীমাবদ্ধতা

• সীমাবদ্ধতা: সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰতিনিধি বুলি দাবী কৰিলেও প্ৰাৰম্ভিক কালত কংগ্ৰেছৰ কাম-কাজ কেৱল চহৰীয়া আঢ্যৱন্ত শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল আৰু সাধাৰণ সমাজ বা গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ মানুহৰ অংশগ্ৰহণ তেনেই নগণ্য আছিল।

• ঐতিহাসিক গুৰুত্ব: এই সীমাবদ্ধতাৰ পিছতো ভাৰতৰ ইতিহাসত এই জন্মক্ষণ আছিল অতি উল্লেখনীয় কাৰণ ইয়েই আছিল ভাৰতীয় উপ-মহাদেশৰ প্ৰথমটো সৰ্বভাৰতীয় ৰাজনৈতিক মঞ্চ। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় মানুহৰ মাজত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে এক ৰাজনৈতিক চেতনাৰ উদয় হৈছিল আৰু ভাৰতবৰ্ষক কেইখনমান বিভক্ত দেশীয় ৰাজ্যৰ সলনি এখন ঐক্যবদ্ধ জাতি বা দেশ হিচাপে কল্পনা কৰাৰ সুযোগ দিছিল।

 
২. প্ৰশাসনিক ইতিহাসৰ ভেটি: মৌৰ্যৰ পৰা মোগললৈ
ভাৰতীয় প্ৰশাসনৰ প্ৰকৃত ভেটি মৌৰ্য যুগত স্থাপন কৰা হৈছিল। চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই কৌটিল্যৰ ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’ৰ নীতিৰ আধাৰত এক শক্তিশালী প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল। কৌটিল্যৰ দৰ্শন অনুসৰি, ৰজাৰ সুখ প্ৰজাৰ সুখৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। মৌৰ্য প্ৰশাসনৰ কেন্দ্ৰীয় ব্যৱস্থাটো ‘মন্ত্ৰী’ আৰু ‘অমাত্য’ৰ দৰে সচিবসকলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল। পাটলিপুত্ৰৰ পৌৰ প্ৰশাসনৰ বাবে ৩০ জনীয়া এটা পৌৰ সমিতি আছিল, যিটো ৬খন ব’ৰ্ডত বিভক্ত আছিল। এই ব’ৰ্ডসমূহে শিল্পকলা, বিদেশীৰ যত্ন, জন্ম-মৃত্যু পঞ্জীয়ন, ওজন আৰু জোখ পৰীক্ষা, সামগ্ৰী নিৰ্মাণ আৰু পৌৰ কৰ সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব পালন কৰিছিল।
 
গুপ্ত যুগৰ শাসন ব্যৱস্থা আছিল অধিক উদাৰ। দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ দিনত কৰ আছিল সীমিত আৰু দণ্ডবিধি আছিল অতি কোমল। ইয়াত কোনো গোপন চৰ ব্যৱস্থা নাছিল। ইয়াৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত শ্বেৰ শ্বাহ সুৰীয়ে প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰত বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। তেওঁ সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যক ‘চৰকাৰ’ আৰু ‘পৰগণা’ত বিভক্ত কৰিছিল। তেওঁৰ ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা ইমান কাৰ্যকৰী আছিল যে তাক পিছলৈ আকবৰে গ্ৰহণ কৰিছিল। আকবৰৰ ‘মনচবদাৰী প্ৰথা’ আছিল সামৰিক আৰু অসামৰিক প্ৰশাসনৰ এক মিশ্ৰিত ৰূপ, য’ত ৩৩টা শ্ৰেণীৰ মনচবদাৰ আছিল। শিৱাজীৰ ‘অষ্টপ্ৰধান’ ব্যৱস্থাটোৱেও আধুনিক মন্ত্ৰী পৰিষদৰ এক প্ৰাচীন ৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰে, য’ত পেশ্বাই প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে কাম কৰিছিল। এই সকলোবোৰ ঐতিহাসিক উপাদানেই ব্ৰিটিছ যুগৰ প্ৰশাসনীয় গাঁথনিটোক প্ৰভাৱিত কৰিছিল।
 
৩. সাংবিধানিক বিৱৰ্তন: ব্ৰিটিছৰ ‘কেৰট এণ্ড ষ্টিক’ নীতি
ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয়সকলৰ ক্ষোভ প্ৰশমিত কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকৰ শাসন কটকটীয়া কৰিবলৈ যি সাংবিধানিক সংস্কাৰসমূহ কৰিছিল, তাক ‘কেৰট এণ্ড ষ্টিক’ বা ‘পুৰস্কাৰ আৰু দণ্ড’ নীতি হিচাপে চিহ্নিত কৰিব পাৰি। ১৭৭৩ চনৰ ‘ৰেগুলেটিং এক্ট’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ১৯৩৫ চনৰ আইনলৈকে এই বিৱৰ্তন চলিছিল।
 
ক. ১৭৭৩ চনৰ ৰেগুলেটিং এক্ট আৰু ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইন
১৭৭৩ চনৰ আইনে ব্ৰিটিছ সংসদক কোম্পানীৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ অধিকাৰ দিছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে বংগত এজন গভৰ্ণৰ জেনেৰেল আৰু চাৰিজন কাউঞ্চিলৰ নিযুক্ত কৰা হৈছিল। ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনে ‘ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল’ গঠন কৰি কোম্পানী আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ মাজত এক যুটীয়া শাসন ব্যৱস্থাৰ সূচনা কৰে।
 
খ. ১৮৬১ আৰু ১৮৯২ চনৰ ভাৰতীয় পৰিষদ আইন
১৮৬১ চনৰ আইনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াত কেইজনমান প্ৰভাৱশালী ভাৰতীয়ক মনোনীত সদস্য হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। ১৮৯২ চনৰ আইনে এই পৰিষদসমূহৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে প্ৰতিনিধিত্বমূলক নীতিৰ সীমিত সূচনা কৰিছিল।
 
গ. ১৯০৯ আৰু ১৯১৯ চনৰ সংস্কাৰ
১৯০৯ চনৰ মৰ্লি-মিণ্টো সংস্কাৰে প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিৰ্বাচনৰ নীতি স্বীকাৰ কৰিছিল যদিও ই সাম্প্ৰদায়িক নিৰ্বাচনৰ ব্যৱস্থা কৰি বিভাজনৰ বীজ সিঁচিছিল। ১৯১৯ চনৰ মণ্টাগু-চেমচফ’ৰ্ড সংস্কাৰে প্ৰদেশসমূহত ‘দ্বৈত শাসন’ (Diarchy) ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
 
ঘ. ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন (Government of India Act 1935)
১৯৩৫ চনৰ আইনখন আছিল ভাৰতীয় প্ৰশাসনিক ইতিহাসৰ আটাইতকৈ জটিল আৰু বিস্তৃত দস্তাবেজ। ইয়াৰ মুখ্য দিশসমূহ আছিল:

• ভাৰতত এখন ফেডাৰেচন বা যুক্তৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ প্ৰস্তাৱ, য’ত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ প্ৰদেশসমূহ আৰু দেশীয় ৰাজ্যসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব।

• প্ৰদেশসমূহত দ্বৈত শাসনৰ অন্ত পেলাই ‘প্ৰাদেশিক স্বায়ত্ত্বশাসন’ (Provincial Autonomy) প্ৰৱৰ্তন কৰা।

• কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত দ্বৈত শাসনৰ ব্যৱস্থা কৰা।

• গভৰ্ণৰসকলক ভেটো প্ৰদানৰ দৰে বিশেষ ক্ষমতা প্ৰদান কৰা, যাৰ ফলত স্বায়ত্ত্বশাসন আছিল একপ্ৰকাৰৰ অৰ্ধ-প্ৰচেষ্টা।

এই সাংবিধানিক সংস্কাৰসমূহৰ সীমাবদ্ধতাই কেনেকৈ দেশজুৰি গণ আন্দোলনৰ সৃষ্টি কৰিছিল, তাক স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত দেখিবলৈ পোৱা যায়।
 
৪. ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ আমোলাতান্ত্ৰিক কাঠামো আৰু সংস্কাৰ
আধুনিক ভাৰতীয় প্ৰশাসনৰ প্ৰকৃত নিৰ্মাতা আছিল লৰ্ড কৰ্ণৱালিছ। তেওঁ অসামৰিক সেৱাক (Civil Service) এটা পেছাদাৰী ৰূপ দিছিল। তেওঁ ব্যক্তিগত বাণিজ্য বন্ধ কৰি আমোলাসকলৰ বাবে উচ্চ দৰমহাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। অৱশ্যে তেওঁৰ এটা নেতিবাচক দিশ আছিল কোম্পানীৰ সেৱাৰ পৰা ভাৰতীয়সকলক আঁতৰাই ৰখা। ১৮১৩ চনৰ চাৰ্টাৰ এক্টৰ পিছত ভাৰতত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে পুঁজি আৱণ্টন কৰা হৈছিল। ১৮৫৪ চনৰ চাৰ্লছ উডৰ প্ৰতিবেদনৰ (Wood's Despatch) পিছত ভাৰতত শিক্ষাৰ এক বিস্তৃত নেটৱৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল, যাৰ ফলত ১৮৫৭ চনত কলকাতা, মাদ্ৰাজ আৰু বোম্বাইত তিনিখন বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল।
 
প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত লৰ্ড মায়ো (১৮৭০) আৰু লৰ্ড ৰিপনৰ (১৮৮০) ভূমিকা আছিল বিশেষ। লৰ্ড ৰিপনে স্থানীয় স্বায়ত্ত্ব শাসনৰ (Local Self-Government) পৰিকল্পনা কৰি পৌৰ সভা আৰু জিলা বোৰ্ড গঠন কৰিছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতীয়সকলক প্ৰশাসনত অংশগ্ৰহণৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। আনহাতে, লৰ্ড ডেলহাউচীৰ দিনত গড়কাপ্টানি বিভাগ (PWD), ৰে’লৱে আৰু টেলিগ্ৰাফৰ দৰে আধুনিক আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ১৮৫৬ চনলৈকে ভাৰতত ২০০ মাইল ৰে’লপথ কাৰ্যকৰী হৈছিল।
 

৫. গণ আন্দোলন আৰু স্বাধীনতাৰ মহাযজ্ঞ: ১৯০৫-১৯৪৭

ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম কেৱল কেইগৰাকীমান পাশ্চাত্য শিক্ষাৰে শিক্ষিত অভিজাত শ্ৰেণীৰ আলোচনা বা আবেদন-নিবেদনৰ মাজতে আৱদ্ধ থকা নাছিল। ব্ৰিটিছৰ ক্ৰমাগত শোষণ, বৈষম্য আৰু দমনমূলক অৰ্থনৈতিক নীতিৰ প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে লাহে লাহে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পতনৰ পাছত ব্ৰিটিছ ক্ৰাউনৰ অধীনত ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদে এক সৰ্বাত্মক গণ আন্দোলনৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। ১৯০৫ চনৰ পৰা ১৯৪২ চনৰ সময়ছোৱাত ভাৰতবৰ্ষই কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সৰ্বভাৰতীয় গণ আন্দোলন আৰু শেষত ১৯৪৬ চনৰ ঐতিহাসিক নৌ-বিদ্ৰোহৰ সাক্ষী হৈছিল, যিয়ে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি সমূলি জোকাৰি পেলাইছিল।
 

ক) স্বদেশী আন্দোলন (১৯০৫-১৯১১)

• বিভাজনৰ প্ৰেক্ষাপট: ১৯০৫ চনৰ জুলাই মাহত তৎকালীন ভাইচৰয় লৰ্ড কাৰ্জনে বংগ প্ৰদেশক দ্বিখণ্ডিত কৰাৰ চৰকাৰী নিৰ্দেশ জাৰি কৰে। ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনে ইয়াক প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে কৰা বুলি দাবী কৰিছিল যদিও ইয়াৰ প্ৰকৃত অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য আছিল বংগৰ বৰ্ধিত জাতীয়তাবাদী চেতনা মষিমূৰ কৰা আৰু হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা। এই অন্যায়কাৰী সিদ্ধান্তই বঙালী সমাজ তথা সমগ্ৰ ভাৰততে তীব্ৰ ক্ষোভ আৰু গণ বিক্ষোভৰ জন্ম দিয়ে।

• বয়কট আৰু স্বদেশীৰ মন্ত্ৰ: বংগ বিভাজনৰ প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে স্বদেশী আন্দোলনৰ সূচনা হয়। এই আন্দোলনৰ মূল কাৰ্যসূচী আছিল ব্ৰিটিছ উৎপাদিত বিদেশী সামগ্ৰী সম্পূৰ্ণ বৰ্জন (Boycott) কৰা আৰু থলুৱাভাৱে প্ৰস্তুত কৰা স্বদেশী সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা। মানুহে ব্ৰিটিছ কাপোৰ, নিমখ, চেনি আৰু অন্যান্য বিলাতী সামগ্ৰী বৰ্জন কৰি থলুৱা উদ্যোগৰ বিকাশৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে। বিভিন্ন ঠাইত বিদেশী কাপোৰৰ ৰাজহুৱা জুই জ্বলাই হোলী খেলা হৈছিল আৰু বিলাতী সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা দোকানসমূহ বন্ধ কৰি দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত স্বদেশী বস্ত্ৰ মিল, থলুৱা বেংক, বীমা প্ৰতিষ্ঠান আৰু ‘বেংগল কেমিকেলছ'ৰ দৰে উদ্যোগসমূহ গঢ়ি উঠে।

• জাতীয় শিক্ষা আৰু সাহিত্যৰ জাগৰণ: ব্ৰিটিছ নিয়ন্ত্ৰিত বিদ্যালয় বৰ্জন কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে ‘ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা পৰিষদ' (National Council of Education) গঠন কৰা হয় আৰু জাতীয় বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয়। এই সময়ছোৱাতে সুৰেন্দ্ৰনাথ বেনাৰ্জী, ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ আদিৰ জাতীয়তাবাদী সৃষ্টিশীল ৰচনাসমূহে মানুহৰ মনত দেশপ্ৰেমৰ জোৱাৰ তোলে।

• ৰাজনৈতিক ফৈদৰ সৃষ্টি: এই আন্দোলনে জাতীয় কংগ্ৰেছক দুটা ফৈদত বিভক্ত কৰে— লালা লাজপত ৰায়, বাল গঙ্গাধৰ তিলক আৰু বিপিন চন্দ্ৰ পালৰ (লাল-বাল-পাল) নেতৃত্বত ‘চৰমপন্থী' বা ৰেডিকেল ফৈদ, যিয়ে প্ৰশাসনিক সংস্কাৰৰ পৰিৱৰ্তে পোনপটীয়াভাৱে ‘স্বৰাজ' অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণ স্বশাসন দাবী কৰিছিল। আনহাতে, দাদাভাই নৌৰজী আৰু গোপাল কৃষ্ণ গোখলেৰ দৰে নেতাসকলে ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্তৰালতে থাকি সংস্কাৰ বিচৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। চৰমপন্থীসকলৰ আক্ৰমণাত্মক গণ আন্দোলন আৰু বয়কট পদ্ধতি সমগ্ৰ দেশতে জনপ্ৰিয় হৈ পৰে। তীব্ৰ আন্দোলনৰ হেঁচাত পৰি অৱশেষত ১৯১২ চনৰ ১ এপ্ৰিলত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বংগ বিভাজন বাতিল কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

খ) অসহযোগ আন্দোলন (১৯২০-১৯২২)

• আন্দোলনৰ কাৰণসমূহ: প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পাছত ভাৰতত চৰম অৰ্থনৈতিক সংকট, অত্যাধিক কৰৰ বোজা আৰু মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৃষ্টি হৈছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয়সকলক মিত্ৰশক্তিক সহায় কৰাৰ বিনিময়ত স্বাধীনতা প্ৰদানৰ আশা দেখুৱাইছিল যদিও যুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পাছত দমনমূলক ‘ৰৌলট আইন' (১৯১৯) জাৰি কৰে, যাৰ জৰিয়তে কোনো ধৰণৰ বিচাৰ নোহোৱাকৈ যিকোনো ব্যক্তিক আটক কৰাৰ কৰ্তৃত্ব চৰকাৰে লাভ কৰে৷ ইয়াৰ প্ৰতিবাদ কৰিবলৈ গৈ ১৯১৯ চনৰ ১৩ এপ্ৰিলত পঞ্জাবৰ অমৃতসৰত সমবেত হোৱা নিৰস্ত্ৰ আৰু শান্তিপূৰ্ণ জনতাৰ ওপৰত জেনেৰেল ডায়াৰে বৰ্বৰোচিতভাৱে গুলীবৰ্ষণ কৰে, যাক জালিয়ানৱালাবাগ হত্যাকাণ্ড বুলি জনা যায়। এই নিৰ্মম ঘটনাই সমগ্ৰ ভাৰততে ব্ৰিটিছৰ প্ৰতি থকা বিশ্বাস সম্পূৰ্ণৰূপে শেষ কৰে।

• অসহযোগৰ সূচনা আৰু পদ্ধতি: এই পটভূমিত মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত ১৯২০ চনত প্ৰথমটো দেশজোৰা অসহযোগ আন্দোলন আৰম্ভ হয়। জাতীয় কংগ্ৰেছে ১৯২০ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত কলকাতাৰ বিশেষ অধিবেশন আৰু ডিচেম্বৰত নাগপুৰ অধিবেশনত এই আন্দোলনৰ কাৰ্যসূচী চৰকাৰীভাৱে অনুমোদন কৰে। আন্দোলনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ সৈতে কোনো ধৰণৰ সহযোগিতা নকৰি অহিংস নীতিৰে স্বৰাজ লাভ কৰা।

• সৰ্বাত্মক বৰ্জন: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান ত্যাগ কৰিলে, বিশিষ্ট অধিবক্তা চি. আৰ. দাস, মতিলাল নেহৰু আৰু ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ আদিয়ে ওকালতি বৰ্জন কৰিলে। বিকল্প হিচাপে জামিয়া মিলিয়া ইছলামিয়া, কাশী বিদ্যাপীঠ আৰু বিহাৰ বিদ্যাপীঠৰ দৰে বহুতো ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানুষ্ঠান গঢ়ি তোলা হয়। গান্ধীজীয়ে মুছলমান সমাজৰ 'খিলাফৎ আন্দোলন'ক সমৰ্থন জনাই হিন্দু-মুছলমানৰ ঐক্য সুদৃঢ় কৰিলে। খাদী আৰু চৰখা ব্ৰিটিছ বিৰোধী সংগ্ৰাম আৰু স্বাভিমানৰ মূল প্ৰতীক হৈ পৰিল।

• চৌৰীচৌৰাৰ ঘটনা আৰু প্ৰত্যাহাৰ: এই আন্দোলন দেশৰ কৃষক, বনুৱা আৰু মহিলাৰ মাজলৈ তীব্ৰভাৱে বিয়পি পৰিছিল। কিন্তু ১৯২২ চনৰ ৫ ফেব্ৰুৱাৰীত উত্তৰ প্ৰদেশৰ চৌৰীচৌৰা (Chauri Chaura) নামৰ ঠাইত এদল ক্ৰদ্ধ প্ৰতিবাদকাৰীয়ে এখন আৰক্ষী থানাত অগ্নিসংযোগ কৰি ২২ জন আৰক্ষীক জীৱন্তে পুৰি মৰা হিংসাত্মক ঘটনাৰ পাছত অহিংসাৰ পূজাৰী গান্ধীজীয়ে ১১ ফেব্ৰুৱাৰীত এই আন্দোলন হঠাতে প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। আন্দোলন প্ৰত্যাহাৰ হ’লেও কংগ্ৰেছে খাদী প্ৰসাৰ, ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যালয় স্থাপন আৰু অস্পৃশ্যতা নিবাৰণৰ দৰে গঠনমূলক সমাজ সংস্কাৰৰ কামসমূহ অব্যাহত ৰাখে।

 
গ) আইন অমান্য আন্দোলন (১৯৩০-১৯৩৪)

• চাইমন কমিশন আৰু পূৰ্ণ স্বৰাজৰ দাবী: ১৯২৮ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতৰ বাবে সাংবিধানিক সংস্কাৰ পৰীক্ষা কৰিবলৈ 'চাইমন কমিশন' গঠন কৰে, কিন্তু ইয়াত কোনো এজন ভাৰতীয় সদস্য নথকাৰ বাবে সমগ্ৰ দেশে ইয়াক তীব্ৰভাৱে বয়কট কৰে। ইয়াৰ পাছতে ১৯২৯ চনৰ ডিচেম্বৰত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ সভাপতিত্বত বহা কংগ্ৰেছৰ লাহোৰ অধিবেশনত 'পূৰ্ণ স্বৰাজ' বা সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু ১৯৩০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰী দিনটোক দেশজুৰি প্ৰথম স্বাধীনতা দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়।

• দাণ্ডী নিমখ সত্যাগ্ৰহ: পূৰ্ণ স্বৰাজ লাভৰ উদ্দেশ্যে ১৯৩০ চনত আইন অমান্য আন্দোলন আৰম্ভ কৰা হয়। ইয়াৰ অংশস্বৰূপে ১৯৩০ চনৰ ১২ মাৰ্চত গান্ধীজীয়ে সাবৰমতী আশ্ৰমৰ পৰা সাগৰৰ পাৰৰ দাণ্ডী অভিমুখে সুদীৰ্ঘ পদযাত্ৰা (Dandi March) আৰম্ভ কৰে আৰু তাত ব্ৰিটিছৰ অন্যায়ী নিমখ আইন অমান্য কৰি নিজ হাতেৰে নিমখ তৈয়াৰ কৰে।

• মহিলাৰ অভূতপূৰ্ব অংশগ্ৰহণ: এই আন্দোলনত মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ আছিল আটাইতকৈ উল্লেখনীয় বৈশিষ্ট্য। সৰোজিনী নাইডু, কমলা নেহৰু, লীলা ৰায় আৰু অৰুণা আছফ আলীৰ দৰে বৰেণ্য নেত্ৰীসকলে ৰাজপথলৈ ওলাই আহি পিকেটিং কৰাৰ লগতে কাৰাবৰণ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় মহিলাসকলে পৰম্পৰাগত সামাজিক বান্ধোন ভাঙি ব্ৰিটিছ শাসনক তীব্ৰ প্ৰত্যাহ্বান জনায়। অৱশেষত ১৯৩১ চনত গান্ধী-ইৰৱিন চুক্তিৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছে প্ৰায় ৯০,০০০ ৰাজনৈতিক বন্দীক মুকলি কৰি দিবলৈ বাধ্য হয়। যদিও আন্দোলনটোৱে পোনপটীয়াভাৱে স্বাধীনতা আনিব পৰা নাছিল, তথাপিও ই ভাৰতীয় সমাজক একত্ৰিত কৰাৰ লগতে ব্ৰিটিছৰ নৈতিক ভেটি দুৰ্বল কৰিছিল।

ঘ) ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন (১৯৪২)

• বিশ্বযুদ্ধৰ প্ৰভাৱ আৰু ক্ৰিপছ মিছনৰ ব্যৰ্থতা: ১৯৩৯ চনত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ সময়ত ভাইচৰয় লৰ্ড লিনলিথগোৱে ভাৰতীয় নেতৃবৃন্দৰ সন্মতি নোলোৱাকৈয়ে একপক্ষীয়ভাৱে ভাৰতক যুদ্ধত মিত্ৰশক্তিৰ অংশীদাৰ বুলি ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত প্ৰাদেশিক কংগ্ৰেছ চৰকাৰসমূহে ইস্তফা দিয়ে। যুদ্ধৰ সংকট কালত ভাৰতীয়সকলৰ সহযোগিতা লাভ কৰিবলৈ ১৯Check sources: ১৯৪২ চনৰ মাৰ্চ মাহত ছাৰ ষ্টাফৰ্ড ক্ৰিপছৰ নেতৃত্বত 'ক্ৰিপছ মিছন' পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু তেওঁলোকে কেৱল যুদ্ধৰ পাছতহে ডোমিনিয়ন ষ্টেটাছ দিয়াৰ এক অস্পষ্ট প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল, যাক গান্ধীজীয়ে ‘‘এক ধ্বংসোন্মুখ বেংকৰ ভৱিষ্যতৰ চেক’‘ (A post-dated cheque on a crashing bank) বুলি অভিহিত কৰে।

• কৰিম কিম্বা মৰিম: ক্ৰিপছ মিছনৰ ব্যৰ্থতাৰ পাছত ১৯৪২ চনৰ ৮ আগষ্টত বম্বেৰ গোৱালিয়া টেংক ময়দানত (যাক বৰ্তমান আগষ্ট ক্ৰান্তি ময়দান বুলি জনা যায়) জাতীয় কংগ্ৰেছে ঐতিহাসিক ভাৰত ত্যাগ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ইয়াতেই গান্ধীজীয়ে দেশবাসীক সৰ্বশেষ হুংকাৰ দি মূল মন্ত্ৰ দিলে— ‘কৰিম কিম্বা মৰিম' (Do or Die)।

• নেতাবিহীন সৰ্বাত্মক বিদ্ৰোহ: ৯ আগষ্টৰ পুৱতি নিশাই ব্ৰিটিছ চৰকাৰে গান্ধীজী আৰু কংগ্ৰেছৰ প্ৰায় সকলো মূল নেতাক আটক কৰি কাৰাগাৰত বন্দী কৰে আৰু দলটোক বেআইনী ঘোষণা কৰে। কিন্তু নেতাবিহীন হৈ পৰা সত্ত্বো সমগ্ৰ দেশতে এক অভূতপূৰ্ব গণ বিদ্ৰোহৰ সৃষ্টি হয়। জনসাধাৰণে ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰতীক ডাকঘৰ, ৰেলৱে ষ্টেচন, টেলিগ্ৰাফ লাইন আৰু আৰক্ষী থানাসমূহ আক্ৰমণ কৰি ধ্বংস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। কেইবাখনো জিলাত যেনে মহাৰাষ্ট্ৰৰ সাতৰা, উড়িষ্যাৰ তালচৰ আৰু বংগৰ মেদিনীপুৰত ব্ৰিটিছ প্ৰশাসন সম্পূৰ্ণ উৎখাত কৰি সমান্তৰাল চৰকাৰ (যেনে মেদিনীপুৰৰ তাম্ৰলিপ্ত জাতীয় চৰকাৰ) গঠন কৰা হয়। অৰুণা আছফ আলী, অচ্যুত পটৱৰ্ধন, সুচেতা কৃপলানী আৰু জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণৰ দৰে নেতাসকলে আত্মগোপন কৰি আন্দোলন সক্ৰিয় ৰাখিছিল। ব্ৰিটিছে অতি নিষ্ঠুৰতাৰে বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি প্ৰায় ১ লাখ লোকক কাৰাগাৰত বন্দী কৰে আৰু কেইবা হাজাৰ লোকক গুলীয়াই হত্যা কৰে।

ঙ) ১৯৪৬ চনৰ ৰাজকীয় নৌ-বিদ্ৰোহ (Royal Indian Navy Mutiny)

• সামৰিক বাহিনীত ভাঙোন: ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন আৰু সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ (সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৰ আজাদ হিন্দ ফৌজ) প্ৰভাৱ ক্ৰমান্বয়ে ব্ৰিটিছ সামৰিক বাহিনীৰ ওপৰতো পৰিছিল। ইয়াৰ চৰম বহিঃপ্ৰকাশ ঘটে ১৯৪৬ চনৰ ১৮ ফেব্ৰুৱাৰীত বম্বে বন্দৰৰ ৰাজকীয় নৌ-সেনাৰ নাবিকসকলৰ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহৰ জৰিয়তে। ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলৰ বৰ্ণবাদী আচৰণ, অতি বেয়া খাদ্য আৰু কামৰ বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে এই বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হৈছিল।

• ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্তিম আঘাত: অতি কম দিনৰ ভিতৰতে এই বিদ্ৰোহ বম্বেৰ পৰা কৰাচী আৰু কলকতালৈ বিয়পি পৰে, য’ত প্ৰায় ৭৮ খন যুদ্ধজাহাজ, ২০ টা উপকূলীয় ঘাটি আৰু ১০,০০০ নৌ-সেনাই অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজনৈতিক হেঁচাত তেওঁলোকে আত্মসমৰ্পণ কৰে, এই বিদ্ৰোহে ব্ৰিটিছ চৰকাৰক নিশ্চিত কৰি দিলে যে ভাৰতীয় সামৰিক বাহিনী এতিয়া আৰু ব্ৰিটিছ ক্ৰাউনৰ অনুগত হৈ থকা নাই। ইয়াৰ ফলত ব্ৰিটিছে বুজি পালে যে ভাৰতত অধিক দিন শাসন কৰাটো অসম্ভৱ আৰু ১৯৪৭ চনত তেওঁলোকে ভাৰত ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয়৷ 
• স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য গণ আন্দোলন তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:

আন্দোলনৰ নাম	সময়কাল	মুখ্য লক্ষ্য	ফলাফল
স্বদেশী আন্দোলন	১৯০৫-১৯১১	বংগ বিভাজন ৰোধ আৰু ব্ৰিটিছ সামগ্ৰী বৰ্জন	জাতীয় চেতনাৰ বৃদ্ধি আৰু ভাৰতীয় উদ্যোগৰ বিকাশ
অসহযোগ আন্দোলন	১৯২০-১৯২২	স্বৰাজ লাভ আৰু অন্যায়ৰ বিৰোধিতা	দেশজুৰি অভূতপূৰ্ব জনজাগৰণ
আইন অমান্য আন্দোলন	১৯৩০-১৯৩৪	পূৰ্ণ স্বৰাজ আৰু নিমখ আইন ভংগ	ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰতি তীব্ৰ প্ৰত্যাহ্বান
ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন	১৯৪২	ব্ৰিটিছৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰস্থান	ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্তিম পৰ্যায়ৰ সূচনা

 
৬. ব্ৰিটিছ শাসনৰ আৰ্থ-সামাজিক শোষণৰ স্বৰূপ
ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ মূল লক্ষ্য আছিল ভাৰতৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি ইংলেণ্ডক চহকী কৰা। ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত অৰ্থনীতি ধ্বংস হৈ গৈছিল। ব্ৰিটিছ শাসনৰ আৰ্থিক শোষণৰ মুখ্য দিশসমূহ আছিল:

• ৰাজহ শোষণ: লৰ্ড কৰ্ণৱালিছৰ 'চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত' (Permanent Settlement) আছিল ভূমি ৰাজহ শোষণৰ এক অন্যতম উদাহৰণ। ইয়াৰ ফলত জমিদাৰসকল মাটিৰ মালিক হৈ পৰিছিল আৰু কৃষকসকল ভাড়াটিয়া কৃষকলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰায়তৱাৰী (Ryotwari) ব্যৱস্থাতো ৰাজহৰ হাৰ অতি উচ্চ আছিল।

• শিল্পৰ ধ্বংস (Deindustrialization): ইংলেণ্ডৰ কল-কাৰখানাৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ সৈতে ভাৰতৰ কুটিৰ শিল্পই ফেৰ মাৰিব নোৱাৰি ধ্বংস হৈ গৈছিল। বিশেষকৈ বংগৰ বস্ত্ৰ শিল্প ব্ৰিটিছ বাণিজ্যিক নীতিৰ ফলত নিঃশেষ হৈছিল।

• বাণিজ্যিক শোষণ: ভাৰতীয় সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিৰ ওপৰত অধিক কৰ আৰু ব্ৰিটিছ সামগ্ৰীৰ ভাৰতত বিনাকৰত প্ৰৱেশে ভাৰতীয় বাণিজ্যক পংগু কৰিছিল।

• দুৰ্ভিক্ষ: উচ্চ ভূমি ৰাজহ আৰু কৃষিৰ প্ৰতি চৰকাৰী উদাসীনতাৰ ফলত ভাৰতত বাৰে বাৰে ভয়াবহ দুৰ্ভিক্ষই দেখা দিছিল। ব্ৰিটিছে কেৱল ৰাজহ সংগ্ৰহৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল, কিন্তু দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত সাহায্যৰ কোনো সুসংগঠিত নীতি গ্ৰহণ কৰা নাছিল।

এই আৰ্থিক শোষণে ভাৰতীয় সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰৰ মানুহক ব্ৰিটিছ বিৰোধী সংগ্ৰামত জঁপিয়াই পৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।
 
৭. পশ্চিমীয়া শিক্ষা আৰু ভাৰতৰ পুনৰ আৱিষ্কাৰ
ব্ৰিটিছ শাসনৰ এক উল্লেখযোগ্য দিশ আছিল পশ্চিমীয়া শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ। যদিও ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছৰ অনুকূল এটা আমোলা শ্ৰেণী গঢ়া, কিন্তু ইয়াৰ পৰিণতি আছিল বিপৰীত। ইংৰাজী শিক্ষাৰ ফলত ভাৰতীয়সকলে বিশ্বৰ আধুনিক জ্ঞান-বিজ্ঞান আৰু গণতান্ত্ৰিক আদৰ্শৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিবলৈ সক্ষম হ'ল। চাৰ্লছ উইলকিন্স আৰু চাৰ উইলিয়াম জ'নছৰ দৰে পণ্ডিতসকলে সংস্কৃত সাহিত্যৰ অনুবাদ কৰাৰ ফলত ভাৰতীয়সকলে নিজৰ গৌৰৱময় অতীতক পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰিলে। মেক্স মুলাৰে কৰা ঋকবেদৰ অনুবাদ আৰু জেমছ প্ৰিন্সেপে অশোকৰ শিলালিপিৰ পাঠোদ্ধাৰ কৰাৰ কাৰ্যই ভাৰতীয়সকলৰ মাজত আত্মসন্মানবোধ জাগ্ৰত কৰিলে। এলেক্সজেণ্ডাৰ কানিংহামে স্থাপন কৰা প্ৰত্নতত্ত্ব বিভাগে ভাৰতৰ প্ৰাচীন স্থাপত্য আৰু ইতিহাসক বিশ্বৰ সন্মুখত তুলি ধৰিলে। এই সাংস্কৃতিক জাগৰণ আৰু ইতিহাসৰ পুনৰুদ্ধাৰে ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ ভেটি অধিক শক্তিশালী কৰিলে।
 
৮. ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনৰ এক ঐতিহাসিক বুৰঞ্জী

• পাতনি আৰু ৰাজনৈতিক পটভূমি: ১৯৪৭ চনত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বিভাজন আৰু ভাৰত-পাকিস্তান নামৰ দুখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম কেৱল এটা ৰাজনৈতিক ঘটনা নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল এক চৰম সামাজিক আৰু মানৱীয় ট্ৰমা। প্ৰখ্যাত উৰ্দু সাহিত্যিক সাদাত হাছান মান্টোৰ ভাষাত স্বাধীন ভাৰত আৰু পাকিস্তানত ‘‘মানুহ তেতিয়াও ধৰ্মীয় গোড়ামী আৰু বৰ্বৰতাৰ দাস হৈয়েই আছিল"। ১৯৩৭ চনৰ নিৰ্বাচনৰ পিছত কংগ্ৰেছে মুছলিম লীগৰ সৈতে মিত্ৰতা কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাত মহম্মদ আলী জিন্নাই দ্বী-জাতি তত্ত্বৰ (Two-Nation Theory) ওপৰত অধিক জোৰ দিয়ে। ১৯৪০ চনৰ লাহোৰ প্ৰস্তাৱত মুছলিম লীগে মুছলমানসকলৰ বাবে এখন সুকীয়া সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী কৰে। অৱশেষত ১৯৪৭ চনৰ ৩ জুনৰ মাউণ্টবেটেন আঁচনি অনুসৰি ব্ৰিটিছ ভাৰতক বিভক্ত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।

• ৰেডক্লিফ লাইন আৰু সীমা নিৰ্ধাৰণৰ জটিলতা: বংগ আৰু পঞ্জাবৰ সীমা নিৰ্ধাৰণৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ছাৰ চিৰিল ৰেডক্লিফক সীমা আয়োগৰ মুৰব্বী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। ভাৰতৰ ভৌগোলিক আৰু সামাজিক পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে একেবাৰে অভিজ্ঞতা নথকা ৰেডক্লিফক এই কাম সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ মাত্ৰ ৫ সপ্তাহৰ সময়সীমা দিয়া হৈছিল। তেওঁ ১৯৪১ চনৰ লোকপিয়লৰ আধাৰত পঞ্জাব আৰু বংগক বিভক্ত কৰাৰ জটিল দায়িত্ব হাতত লৈছিল। এই জটিল সীমাৰ চূড়ান্ত সিদ্ধান্তসমূহ সম্পূৰ্ণ গোপন ৰখা হৈছিল আৰু স্বাধীনতা লাভৰ দুদিন পাছতহে অৰ্থাৎ ১৭ আগষ্টত ইয়াক ৰাজহুৱা কৰা হৈছিল। ফলত লাখ লাখ মানুহে হঠাতে গম পালে যে তেওঁলোকৰ আপোন ঘৰখন এতিয়া শত্ৰুভাৱাপন্ন আনখন দেশৰ ভিতৰত সোমাই পৰিছে।

• বলপূৰ্বক প্ৰব্ৰজন আৰু সাম্প্ৰদায়িক হিংসা: দেশ বিভাজনে মানৱ বুৰঞ্জীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বলপূৰ্বক স্থানান্তৰণৰ সূচনা কৰে, য’ত প্ৰায় ১২ নিযুত (১ কোটি ২০ লাখ) মানুহে নিজৰ ভিটি এৰি সীমান্ত অতিক্ৰম কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। পথত শৰণাৰ্থীসকল হিংসা, ভোক, পিয়াহ আৰু মহামাৰীৰ বলি হৈছিল। এই সাম্প্ৰদায়িক হিংসা স্বতঃস্ফূৰ্ত নাছিল, বৰঞ্চ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক গোটসমূহৰ দ্বাৰা ই সুপৰিকল্পিত আছিল। পঞ্জাব আৰু বংগত ভয়ংকৰ গণহত্যা সংঘটিত হৈছিল আৰু প্ৰায় ১ নিযুত (১০ লাখ) লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।

• নাৰীৰ কৰুণ দুৰ্দশা আৰু সামাজিক ট্ৰমা: এই বিভাজনৰ আটাইতকৈ কৰুণ চিকাৰ হৈছিল মহিলাসকল। সাম্প্ৰদায়িক প্ৰতিশোধ আৰু আধিপত্য প্ৰদৰ্শনৰ বাবে হাজাৰ হাজাৰ মহিলাক অপহৰণ, ধৰ্ষণ, বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণ আৰু ‘সন্মান’ ৰক্ষাৰ হত্যা' (Honor Killing) কৰা হৈছিল। উৰ্বশী বুটালিয়াৰ ‘The Other Side of Silence' গ্ৰন্থত এই মৌন কন্দোন আৰু সামাজিক ক্ষোভৰ বাস্তৱ চিত্ৰ দাঙি ধৰা হৈছে। দেশ বিভাজনে মানুহৰ ঐতিহ্য, ভাষা আৰু সামূহিক পৰিচয় ধ্বংস কৰিলে, যাৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী সামাজিক আৰু মানসিক প্ৰভাৱ কেইবাটাও প্ৰজন্ম ধৰি চলি আহিছে।

 
৯. স্বাধীনতা উত্তৰ প্ৰশাসনীয় বিৱৰ্তন আৰু সাংবিধানিক সুৰক্ষা
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতে ব্ৰিটিছ আমোলাতান্ত্ৰিক গাঁথনিটোকেই গ্ৰহণ কৰিলে যদিও ইয়াৰ চৰিত্ৰ সলনি কৰা হ'ল। আই.চি.চি (ICS) পৰিৱৰ্তীকালত আই.এ.এচ (IAS) আৰু আই.পি.এচ (IPS) হিচাপে পুনৰ্গঠিত হ'ল। ভাৰতীয় সংবিধানে এই আমোলাসকলৰ বাবে ৩১১ আৰু ৩১২ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত বিশেষ সাংবিধানিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিলে। প্ৰশাসনিক ইতিহাসৰ এজন ছাত্ৰ হিচাপে মন কৰিবলগীয়া যে ভাৰতীয় সংবিধানত কেইবাটাও স্বায়ত্বশাসিত সংস্থাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে, যিয়ে গণতন্ত্ৰক সুৰক্ষিত কৰি ৰাখে:

• ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ: নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবে।

• কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগ (UPSC): মেধাৰ আধাৰত আমোলা নিযুক্তিৰ বাবে।

• ভাৰতীয় নিয়ন্ত্ৰক আৰু মহাগাণনিক (CAG): চৰকাৰী ব্যয়ৰ হিচাপ পৰীক্ষাৰ বাবে।

• বিত্ত আয়োগ: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ৰাজহ বিতৰণৰ বাবে।

স্বাধীনতাৰ পিছত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ দৰে নেতাসকলে আমোলাতান্ত্ৰিক মৰ্যাদা অক্ষুণ্ণ ৰখাৰ পক্ষপাতী আছিল। বৰ্তমানৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত ৰাজনৈতিক নেতা আৰু আমোলাসকলৰ মাজৰ সম্পৰ্কটোৱেই দেশৰ শাসন যন্ত্ৰ পৰিচালনাৰ মূল চালিকা শক্তি।
 
১০. ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত ভাৰতীয় জনতাৰ অংশগ্ৰহণ
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন (১৮৫৭-১৯৪৭) কেৱল কেইগৰাকীমান ৰাজনৈতিক নেতা বা পাশ্চাত্য শিক্ষাৰে শিক্ষিত অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজতে আৱদ্ধ থকা নাছিল। ব্ৰিটিছ ঔপনিবেশিক শাসনৰ অৰ্থনৈতিক শোষণ, সামাজিক বৈষম্য আৰু দমনমূলক নীতিৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতীয় সমাজৰ প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ মানুহৰ মনত যি তীব্ৰ অসন্তুষ্টি জাগি উঠিছিল, সিয়েই স্বাধীনতা আন্দোলনক এক সৰ্বাত্মক গণ আন্দোলনলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। দেশৰ স্বাধীনতাৰ বাবে সাধাৰণ কৃষক, জনজাতীয় লোক, মহিলা, ছাত্ৰ-যুৱক আৰু শ্ৰমিকসকলে কেনেদৰে আপোচহীন সংগ্ৰাম আৰু বলিদান দিছিল, তাৰ এক বিস্তৃত আলোচনা তলত দাঙি ধৰা হ’ল।

 
১/ নাৰী শক্তিৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ (Women's Participation)
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ আৰু নেতৃত্ব আছিল অত্যন্ত অতুলনীয় আৰু যুগান্তকাৰী। ১৯২০ চনৰ পৰা ১৯৪৭ চনলৈকে হোৱা প্ৰতিটো গণ আন্দোলনতে মহিলাসকলে নিজৰ পৰম্পৰাগত ঘৰুৱা চাৰিসীমাৰ বান্ধোন ভাঙি ওলাই আহিছিল আৰু স্বাধীনতা যুদ্ধৰ অগ্ৰণী সেনা হিচাপে থিয় দিছিল।

• মুখ্য নেত্ৰীসকলৰ ভূমিকা: সৰোজিনী নাইডু, কমলা নেহৰু, লীলা ৰায়, কমলাদেৱী চট্টোপাধ্যায় আৰু অৰুণা আছফ আলীৰ দৰে বৰেণ্য নেত্ৰীসকলে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ মজিয়াত সক্ৰিয় নেতৃত্ব দি সমগ্ৰ দেশৰ মহিলাসকলক একত্ৰিত কৰিছিল। সৰোজিনী নাইডুৱে ঘূৰণীয়া মেজ মেলসমূহত অংশ লৈ দেশৰ স্বাৰ্থ আৰু নাৰী অধিকাৰক বিশ্ব দৰবাৰত দাঙি ধৰিছিল। অৰুণা আছফ আলীয়ে ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনৰ সময়ত বম্বেৰ গোৱালিয়া টেংক ময়দানত জাতীয় পতাকা উত্তোলন কৰি সৰ্বসাধাৰণক সজাগ কৰি তুলিছিল।

• আন্দোলনসমূহত অংশগ্ৰহণ: ১৯২০ চনৰ অসহযোগ আন্দোলন আৰু ১৯৩০ চনৰ দাণ্ডী যাত্ৰাৰ সময়ত মহিলাসকলে ৰাজপথলৈ ওলাই আহি বিলাতী কাপোৰ, নিমখ আৰু অন্যান্য বিদেশী সামগ্ৰী বৰ্জন কৰাৰ লগতে দোকানসমূহৰ সন্মুখত পিকেটিং কৰি কাৰাবৰণ বৰণ কৰিছিল। ১৯৩১ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা সৰ্বভাৰতীয় মহিলা সন্মিলনে (AIWC) মহিলাৰ শিক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰি স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সৈতে নাৰী মুক্তিৰ ধাৰাটো সন্মিলিত কৰিছিল।

• সশস্ত্ৰ আৰু বৈপ্লৱিক সংগ্ৰাম: কেৱল অহিংস আন্দোলনতে নহয়, প্ৰতিলতা ৱাদ্দেদাৰ, বীণা দাস, দুৰ্গা ভাবী আদিৰ দৰে সাহসী বিপ্লৱী মহিলাসকলে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামত জঁপিয়াই পৰি ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনক তীব্ৰ প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৰ আজাদ হিন্দ ফৌজৰ অধীনত গঠিত হোৱা ‘ৰাণী লক্ষ্মীবাঈ ৰেজিমেণ্ট' আছিল এছিয়াৰ ভিতৰতে প্ৰথমটো সম্পূৰ্ণ মহিলা সশস্ত্ৰ সামৰিক বাহিনী।

 
২/ কৃষক আৰু জনজাতীয় সমাজৰ সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম (Peasant and Tribal Struggles)
ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ অন্যায়ী ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা, কৰ শোষণ আৰু অৰণ্য আইনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ভুক্তভোগী আছিল ভাৰতীয় কৃষক আৰু জনজাতীয় লোকসকল। তেওঁলোকৰ সংগ্ৰামসমূহ মূলত থলুৱা অধিকাৰ আৰু জীয়াই থকাৰ যুঁজ আছিল।

• আদিম জনজাতীয় বিদ্ৰোহসমূহ: ১৮৫৭ চনৰ বহু পূৰ্বৰ পৰাই ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে জনজাতীয় বিদ্ৰোহ গঢ়ি উঠিছিল। ১৭৭১ চনত ঝাৰখণ্ডত বিনচু মাংকীৰ নেতৃত্বত হোৱা বিদ্ৰোহ, ১৭৯৮ চনৰ ভূমিজ বিদ্ৰোহ আৰু ১৮৫৫-৫৭ চনত চিধু, কানহু, চান্দ আৰু ভৈৰৱ নামৰ চাৰি ভাতৃৰ নেতৃত্বত হোৱা ঐতিহাসিক সাঁওতাল হুল (বিদ্ৰোহ) ইয়াৰ অন্যতম উদাহৰণ।

• ধৰিত্ৰী আব্বা বীৰচা মুণ্ডাৰ আন্দোলন: ১৮৯৯-১৯০০ চনত ঝাৰখণ্ডৰ মুণ্ডা জনজাতিৰ লোকসকলে বীৰচা মুণ্ডাৰ নেতৃত্বত ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক সম্প্ৰসাৰণ আৰু বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণৰ বিৰুদ্ধে এক বৃহৎ সশস্ত্ৰ আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল। ব্ৰিটিছ বাহিনীয়ে ডম্বাৰী পাহাৰত থকা মুণ্ডা বাহিনীৰ ঘাটি আক্ৰমণ কৰি ৪00 ৰো অধিক নিৰীহ যোদ্ধাক হত্যা কৰিছিল।

• আলুৰী সীতাৰাম ৰাজু আৰু মন্যাম বিদ্ৰোহ: ১৯২২-২৪ চনত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ মন্যাম অৰণ্য অঞ্চলত আলুৰী সীতাৰাম ৰাজুৰ নেতৃত্বত জনজাতীয় লোকসকলে ব্ৰিটিছৰ বনজ আইনৰ (Madras Forest Act 1882) বিৰুদ্ধে এক দীৰ্ঘদিনীয়া গেৰিলা যুদ্ধ চলাইছিল, যিয়ে আদিবাসীসকলক পৰম্পৰাগত খেতি কৰাত বাধা প্ৰদান কৰিছিল।

• কৃষক আন্দোলনসমূহ: অসহযোগ আন্দোলনৰ সময়ত অযোধ্যাৰ বাবা ৰামচন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত খেতিয়কসকল সংগঠিত হৈছিল। চম্পাৰণৰ নীল খেতিয়কসকলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি খিলফৎ আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত কেরালাৰ ম’পলা খেতিয়কসকলৰ সংগ্ৰামে ব্ৰিটিছৰ অৰ্থনৈতিক শোষণৰ ভেটি থৰক-বৰক কৰি তুলিছিল।

 
৩/ ছাত্ৰ আৰু যুৱ প্ৰজন্মৰ বলিদান (Role of Students and Youth)
দেশৰ যুৱ সমাজ আৰু ছাত্ৰ শক্তি আছিল স্বাধীনতা আন্দোলনৰ আটাইতকৈ সক্ৰিয় আৰু গতিশীল উৎস।

• বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয় বৰ্জন: ১৯০৫ চনৰ স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত হাজাৰ হাজাৰ ছাত্ৰই চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান বৰ্জন কৰি ব্ৰিটিছ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা দোকানসমূহ বন্ধ কৰাৰ বাবে পিকেটিং কৰিছিল। ১৯২০ চনৰ অসহযোগ আন্দোলন আৰু ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনতো মহাত্মা গান্ধীৰ আহ্বান মৰ্মে ছাত্ৰসকলে বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয় বৰ্জন কৰি দেশৰ আন্দোলনসমূহত জঁপিয়াই পৰিছিল।

• বৈপ্লৱিক জাগৰণ: যুৱ সমাজৰ মাজত ক্ষুদিৰাম বসু, মংগল পাণ্ডে, ভগৎ সিং, ৰাজগুৰু আৰু সুখদেৱৰ দৰে বীৰ বিপ্লৱীসকলৰ বলিষ্ঠ নেতৃত্ব আৰু ফাঁচীৰ মৰ্যাদাই দেশজুৰি এক অপৰিসীম দেশপ্ৰেমৰ জোৱাৰ তুলিছিল। তেওঁলোকৰ সাহসে লাখ লাখ ভাৰতীয় যুৱকক দেশৰ বাবে নিজৰ সৰ্বস্ব ত্যাগ কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।

 
৪/ শ্ৰমিক আৰু সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ ভূমিকা (Workers and Common Classes)
ব্ৰিটিছ ঔদ্যোগিক নীতিৰ ফলত ভাৰতীয় থলুৱা শিপিনী আৰু বয়ন শিল্প ধ্বংস হৈ পৰিছিল। ইংলেণ্ডৰ কাৰখানাত তৈয়াৰী সস্তীয়া কাপোৰেৰে ভাৰতৰ বজাৰ ভৰাই পেলোৱাৰ ফলত লাখ লাখ কাৰিকৰ আৰু তাতীয়ে নিজৰ জীৱিকা হেৰুৱাইছিল।

• বয়ন শিল্প আৰু শ্ৰমিক হৰতাল: এই অৰ্থনৈতিক বঞ্চনাৰ বাবেই সাধাৰণ ব্যৱসায়ী, শিপিনী আৰু শ্ৰমিকসকলে ব্ৰিটিছ বিৰোধী আন্দোলনক সম্পূৰ্ণ সমৰ্থন দিছিল। অসহযোগ আৰু আইন অমান্য আন্দোলনৰ সময়ত দেশৰ কাৰখানা আৰু ৰেলৱে শ্ৰমিকসকলে সৰ্বাত্মক ধৰ্মঘট (Hartal) কাৰ্যকৰী কৰি ব্ৰিটিছ ব্যৱসায় আৰু পৰিবহন ব্যৱস্থা অচল কৰি তুলিছিল।

• ১৯৪৬ চনৰ নৌ-সেনাৰ বিদ্ৰোহ: ব্ৰিটিছ সামৰিক বাহিনীত থকা ভাৰতীয় জোৱানসকলৰ মাজতো জাতীয় চেতনাৰ জাগৰণ ঘটিছিল। ১৯৪৬ চনত বোম্বাই বন্দৰত আৰম্ভ হোৱা ৰাজকীয় নৌ-সেনাৰ বিদ্ৰোহে (Royal Indian Navy Mutiny) প্ৰায় ১০ হাজাৰ ভাৰতীয় নাবিকক একত্ৰিত কৰি ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰতি শেষৰটো মাৰাত্মক সামৰিক প্ৰত্যাহ্বান কঢ়িয়াই আনিছিল।

 
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত অসমৰ ভূমিকা
ভাৰতবৰ্ষৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ ইতিহাসত পূব প্ৰান্তৰ অসমৰ অৱদান এক সোণালী আৰু অপৰিহাৰ্য অধ্যায়। ১৮২৬ চনৰ ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ জৰিয়তে অসম ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনলৈ যোৱাৰ মূহূৰ্তৰে পৰা আৰম্ভ কৰি ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টৰ স্বাধীনতা লাভলৈকে, অসমৰ জনসাধাৰণে ধাৰাবাহিকভাৱে বিদেশী শাসনৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ সংগ্ৰাম চলাই আহিছিল। এই আন্দোলন কেৱল ৰাজনৈতিক স্তৰতে সীমাবদ্ধ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল অসমৰ অনন্য সাংস্কৃতিক, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক স্বকীয়তা ৰক্ষাৰ এক আপোচহীন যুঁজ। অসমৰ পুৰুষ-মহিলা উভয়ে এই সংগ্ৰামৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু নিজৰ প্ৰাণ বলিদান দিছিল। তলত ইয়াৰ এক বিস্তৃত বিদ্যায়তনিক আলোচনা আগবঢ়োৱা হ’ল:
 
১. প্ৰাৰম্ভিক প্ৰতিৰোধ আৰু ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহত অসমৰ ভূমিকা
অসমত ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰথম দিনবোৰৰ পৰাই স্বাধীনতাৰ জুই প্ৰজ্বলিত হৈছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অসমৰ থলুৱা প্ৰশাসন যন্ত্ৰ তথা আহোম অভিজাত শ্ৰেণীক অৱজ্ঞা কৰি যি শোষণমূলক নীতি আৰম্ভ কৰিছিল, তাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত হৈছিল ১৮২৮ চনত।

• গোমধৰ কোঁৱৰৰ নেতৃত্বত প্ৰথম বিদ্ৰোহ (১৮২৮): আহোম ৰাজতন্ত্ৰ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ উদ্দেশ্যে ধনঞ্জয় বৰগোহাঁই আৰু অন্যান্য থলুৱা সম্ভ্ৰান্ত লোকসকলে গোমধৰ কোঁৱৰক যোৰহাটৰ ওচৰৰ বাছাত অসমৰ ৰজা হিচাপে ঘোষণা কৰে। তেওঁলোকে ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে সামৰিক প্ৰস্তুতি চলাইছিল যদিও লেফটেনেণ্ট ৰাডাৰফোৰ্ডৰ নেতৃত্বত অহা ব্ৰিটিছ বাহিনীয়ে এই বিদ্ৰোহ দমন কৰে। এই ব্যৰ্থতাৰ পিছত গোমধৰ কোঁৱৰৰ মাতৃ আৰু ভগ্নীকো ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কৰায়ত্ত কৰিছিল।

• ১৮৩০ চনৰ সংগঠিত প্ৰতিৰোধ: ১৮৩০ চনত ধনঞ্জয় বৰগোহাঁই, জিউৰাম দুলীয়া বৰুৱা আৰু পিয়লি ফুকনৰ (পিয়লি বৰফুকন) নেতৃত্বত ব্ৰিটিছক অসমৰ পৰা খেদি পঠিয়াবলৈ এক সুপৰিকল্পিত ষড়যন্ত্ৰ ৰচনা কৰা হয়। তেওঁলোকে নগা, খামতি, চিংফৌ আৰু খাছীসকলৰ সহায় লৈ একত্ৰিত হ’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু খামতি সৰ্দাৰ বা চকীয়া খোৱা গোহাঁইৰ বিশ্বাসঘাটকতাৰ বাবে এই পৰিকল্পনা ব্যৰ্থ হয়। বিচাৰৰ অন্তত পিয়লি বৰফুকন আৰু জিউৰাম দুলীয়া বৰুৱাক শিৱসাগৰত ৰাজহুৱাভাৱে ফাঁচী দিয়া হয়।

• ১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহ আৰু মণিৰাম দেৱান: ১৮৫৭ চনৰ ভাৰতৰ প্ৰথম স্বাধীনতা যুদ্ধৰ ঢৌৱে অসমকো স্পৰ্শ কৰিছিল। ইয়াৰ মূল কাণ্ডাৰী আছিল অসমৰ প্ৰথমগৰাকী থলুৱা চাহ খেতিয়ক মণিৰাম দত্ত বৰুৱা, যি মণিৰাম দেৱান নামেৰে সৰ্বত্ৰে পৰিচিত আছিল। দেৱানে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ বৈষম্যমূলক অৰ্থনৈতিক নীতি আৰু চাহ উদ্যোগৰ একচেটিয়া স্বাৰ্থৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিছিল। তেওঁ কলিকতাৰ পৰা অসমত থকা দেশীয় চিপাহীসকললৈ চিঠি প্ৰেৰণ কৰি ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিবলৈ আৰু যুৱ আহোম কোঁৱৰ কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহক সিংহাসনত বহুৱাবলৈ আহ্বান জনাইছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছ পুলিচে এই গোপন পত্ৰসমূহ উদ্ধাৰ কৰে। ফলস্বৰূপে মণিৰাম দেৱান আৰু তেওঁৰ সহযোগী পিয়লি বৰুৱাক বন্দী কৰা হয় আৰু ১৮৫৮ চনৰ ২৬ ফেব্ৰুৱাৰীত যোৰহাটত ৰাজহুৱাভাৱে ফাঁচী দিয়া হয়। এই ছহিদ কাৰ্যই অসমীয়া মানুহৰ মনত ব্ৰিটিছ বিৰোধী জাতীয়তাবাদী চেতনাৰ ভেটি সুদৃঢ় কৰে।

 
২. ১৯ শতিকাৰ শেষভাগৰ কৃষক বিদ্ৰোহ আৰু ৰাইজমেলৰ ভূমিকা
১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰাৰ পিছত ব্ৰিটিছ সংসদে ভাৰতৰ শাসনভাৰ হাতত লয়। ইয়াৰ পিছত চৰকাৰী ৰাজহৰ ঘাটি পূৰণ কৰিবলৈ অসমৰ খেতিয়কসকলৰ ওপৰত অস্বাভাৱিক হাৰত ভূমি ৰাজহ আৰু অন্যান্য নতুন কৰ আৰোপ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে অসমত এক অভিনৱ আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত আন্দোলন গঢ়ি উঠিছিল, যাৰ পৰিচালনা কৰিছিল গাঁৱৰ পৰম্পৰাগত সামাজিক অনুষ্ঠান 'ৰাইজমেল' সমূহে।

• ফুলগুৰি ধেৱা (১৮৬১): নগাঁও জিলাৰ ফুলগুৰি অঞ্চলত সংঘটিত হোৱা এই বিদ্ৰোহ আছিল ব্ৰিটিছ অৰ্থনৈতিক নীতিৰ বিৰুদ্ধে অসমৰ প্ৰথমটো কৃষক সত্যাগ্ৰহ। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে থলুৱা আফু খেতি (কানি) নিষিদ্ধ কৰাৰ লগতে তামোল-পাণৰ ওপৰতো কৰ আৰোপ কৰিব বুলি উৰাবাতৰি ওলাইছিল। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত হাজাৰ হাজাৰ তিৱা আৰু কাছাৰী কৃষক একত্ৰিত হৈছিল। এই উত্তেজনাৰ মাজতে সহকাৰী উপায়ুক্ত লেফটেনেণ্ট ছিংগাৰে কৃষকসকলক বলপূৰ্বক খেদি পঠিয়াবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে উত্তেজিত কৃষকে তেওঁক লাঠীৰে কোবাই হত্যা কৰে। ইয়াৰ প্ৰতিশোধস্বৰূপে ব্ৰিটিছ সেনাই জধেমধে গুলীবৰ্ষণ কৰি ৩৯ গৰাকীতকৈ অধিক খেতিয়কক হত্যা কৰে আৰু বহুতক ফাঁচী তথা ক’লা পানীৰ শাস্তি বিহে।

• পথৰুঘাটৰ ৰণ (১৮৯৪): দৰং জিলাৰ পথৰুঘাটত বৰ্ধিত খাজনাৰ বিৰুদ্ধে হাজাৰ হাজাৰ কৃষকে তিনিদিনীয়া ৰাইজমেল আহ্বান কৰে। জিলা দণ্ডাধীশ জে. ডি. এণ্ডাৰছনে সৈন্যবল লৈ কৃষকসকলক আঁতৰি যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। শান্তিপূৰ্ণ কৃষকসকলে এই নিৰ্দেশ অমান্য কৰি ৰাজহ হ্ৰাসৰ দাবী তোলে। ব্ৰিটিছ বাহিনীয়ে নিৰস্ত্ৰ খেতিয়কসকলৰ ওপৰত বৰ্বৰোচিতভাৱে গুলীবৰ্ষণ কৰে। চৰকাৰী হিচাপত ১৫ জন লোক নিহত হোৱা বুলি কোৱা হৈছিল যদিও বেচৰকাৰী তথ্য আৰু লোকগীতসমূহৰ মতে এই ঘটনাত প্ৰায় ১৪০ গৰাকী কৃষক ছহিদ হৈছিল। পথৰুঘাটৰ এই হত্যাকাণ্ডক 'অসমৰ জিলিয়ানৱালাবাগ' বুলি অভিহিত কৰা হয়।

 
৩. গান্ধীবাদী যুগ আৰু অসমত অসহযোগ আন্দোলন (১৯২০-১৯২২)
বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিত মহাত্মা গান্ধীৰ ভাৰতীয় ৰাজনীতিলৈ আগমনৰ পিছত অসমত স্বাধীনতা আন্দোলনে এক নতুন গতি লাভ কৰে। ১৯২০ চনত অসম প্ৰাদেশিক কংগ্ৰেছ কমিটী গঠন কৰা হয়, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনৰ সৈতে অসমৰ সংগ্ৰামক সম্পূৰ্ণৰূপে সংযোগ কৰে।

• কানি বা আফু বিৰোধী আন্দোলন: অসমত অসহযোগ আন্দোলনৰ আটাইতকৈ উল্লেখনীয় আৰু অনন্য বৈশিষ্ট্য আছিল এই আন্দোলনটো ইয়াত এক সামাজিক সংস্কাৰমূলক **'কানি নিবাৰণী বিপ্লৱ'**লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। অসমীয়া সমাজখনক কানিৰ কৱলৰ পৰা মুক্ত কৰাটো আছিল কংগ্ৰেছৰ মুখ্য লক্ষ্য। মহাত্মা গান্ধীয়ে ১৯২১ চনত অসম ভ্ৰমণ কৰি আহ্বান জনাইছিল— "কানি আঁতৰোৱা, স্বৰাজ লাভ কৰা।"

• নেতৃত্ব আৰু প্ৰসাৰ: তৰুণ ৰাম ফুকন, নবীন চন্দ্ৰ বৰদলৈ, কৃষ্ণ নাথ শৰ্মা আদিৰ নেতৃত্বত অসমৰ চুকে-কোণে কংগ্ৰেছৰ প্ৰচাৰ কাৰ্য তীব্ৰতৰ হৈ পৰে। বিলাতী কাপোৰ আৰু চৰকাৰী খিতাপ বৰ্জন কৰাৰ লগতে কানি আৰু মদৰ দোকানৰ সন্মুখত পিকেটিং কৰা হৈছিল। কৃষ্ণ নাথ শৰ্মাই তেওঁৰ সমাজ সংস্কাৰমূলক কামৰ জৰিয়তে খাদী শিল্পক জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল।

• প্ৰথম মহিলা ছহিদ মালতী মেম (মাংৰি ওৰাং): দৰং জিলাৰ লালমাটি অঞ্চলৰ চাহ বাগিচাৰ শ্ৰমিক সমাজৰ মহিলা মালতী মেম আছিল অসহযোগ আন্দোলনৰ সময়ত অসমৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা ছহিদ। চাহ বাগিচা অঞ্চলত মদ আৰু কানি নিবাৰণী আন্দোলনৰ অংশ হিচাপে কংগ্ৰেছ স্বেচ্ছাসেৱকসকলক সহায় কৰাৰ বাবে ১৯২১ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ সমৰ্থিত লোকৰ হাতত তেওঁ নিহত হৈছিল।

 
৪. আইন অমান্য আন্দোলন আৰু ছাত্ৰ শক্তিৰ জাগৰণ (১৯৩০-১৯৩৪)
১৯৩০ চনত আৰম্ভ হোৱা আইন অমান্য আন্দোলনৰ ঢৌৱে অসমৰ ছাত্ৰ সমাজক গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। নিমখ আইন ভংগ কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে অসমত ছাত্ৰ আন্দোলনে ব্ৰিটিছ চৰকাৰক ব্যতিব্যস্ত কৰি তুলিছিল।

• কানিংহাম চাৰ্কুলাৰ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়া: ১৯৩০ চনত অসমৰ শিক্ষাধিকাৰ জন কানিংহামে এক দমনমূলক চাৰ্কুলাৰ জাৰি কৰে। ইয়াৰ অধীনত ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু তেওঁলোকৰ অভিভাৱকসকলৰ পৰা এই বুলি লিখিত প্ৰতিশ্ৰুতি লোৱা হৈছিল যে ছাত্ৰসকলে কোনো ধৰণৰ ৰাজনৈতিক আন্দোলন বা পিকেটিঙত অংশ নল’ব। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত অসম ছাত্ৰ সন্মিলনে তীব্ৰ প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে। হেম বৰুৱা আৰু অমিয় কুমাৰ দাসৰ দৰে যুৱ নেতাসকলে ছাত্ৰসকলক ব্ৰিটিছ শিক্ষানুষ্ঠান বৰ্জন কৰিবলৈ আহ্বান জনায়।

• জাতীয় শিক্ষানুষ্ঠানৰ জন্ম: ব্ৰিটিছৰ কানিংহাম চাৰ্কুলাৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাই ছাত্ৰসকলৰ পঢ়া-শুনা অব্যাহত ৰাখিবলৈ অসমৰ জাতীয়তাবাদী উদ্যোগত কেইবাখনো ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত গুৱাহাটীৰ কামৰূপ একাডেমী, বৰপেটা বিদ্যাপীঠ, তেজপুৰ একাডেমী আৰু শিৱসাগৰ বিদ্যাপীঠ অন্যতম আছিল।

• দাৰিকী দাসী বৰুৱাৰ ত্যাগ: গোলাঘাটৰ ধীৰোদা দাসী ওৰফে দাৰিকী দাসী বৰুৱা আছিল আইন অমান্য আন্দোলনৰ এগৰাকী সক্ৰিয় কৰ্মী। ১৯৩২ চনত কানি আৰু নিচা-বিৰোধী পিকেটিঙত অংশ লোৱাৰ অপৰাধত তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। কাৰাবাসৰ সময়ত গৰ্ভৱতী অৱস্থাতো তেওঁ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ ওচৰত আঠঁ নল’লে আৰু অসুস্থ হৈ কাৰাগাৰৰ ভিতৰতে মৃত্যুবৰণ কৰে।

 
৫. ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন আৰু চৰম বলিদান
১৯৪২ চনৰ ৮ আগষ্টত মহাত্মা গান্ধীৰ ‘কৰিম কিম্বা মৰিম’ আহ্বানৰ পিছত অসমে ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনত এক ঐতিহাসিক আৰু সশস্ত্ৰ অহিংস প্ৰতিৰোধৰ ভূমিকা পালন কৰে। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে গোপীনাথ বৰদলৈ আৰু সিদ্ধিনাথ শৰ্মাৰ দৰে জ্যেষ্ঠ নেতাসকলক গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ পিছত অসমৰ এই আন্দোলন সম্পূৰ্ণৰূপে সাধাৰণ জনতাৰ হাতলৈ গুচি যায়।

• মৃত্যু বাহিনী আৰু শান্তি সেনাৰ গঠন: অসমৰ প্ৰতিটো অঞ্চলত যুৱক-যুৱতীসকলক লৈ 'মৃত্যু বাহিনী' (Death Squad) আৰু 'শান্তি সেনা' গঠন কৰা হয়। তেওঁলোকৰ লক্ষ্য আছিল ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যাহত কৰা আৰু চৰকাৰী ভৱনসমূহত জাতীয় পতাকা উত্তোলন কৰা।

• বীৰাংগনা কনকলতা বৰুৱা: গহপুৰৰ ১৭ বছৰীয়া কিশোৰী কনকলতা বৰুৱা আছিল মৃত্যু বাহিনীৰ অন্যতম সাহসী সদস্যা। ১৯Check sources: ১৯৪২ চনৰ ২০ ছেপ্টেম্বৰত তেওঁ এক নিৰস্ত্ৰ সমদলৰ নেতৃত্ব দি গহপুৰ থানাত জাতীয় পতাকা উত্তোলন কৰিবলৈ আগবাঢ়ি যায়। আৰক্ষীৰ তীব্ৰ ভাবুকিকো নেওচি তেওঁ পতাকাখন লৈ আগবাঢ়ি যাওঁতে ব্ৰিটিছ পুলিচে তেওঁক বুকুত গুলীয়াই হত্যা কৰে। তেওঁ মাটিত বাগৰি পৰাৰ পিছত সমদলৰে যুৱক মুকুন্দ কাকতিয়ে পতাকাখন তুলি লয় আৰু তেওঁকো ব্ৰিটিছ পুলিচে গুলীয়াই হত্যা কৰে।

• ভোগেশ্বৰী ফুকননী: নগাঁও জিলাৰ বঢ়মপুৰত ১৯Check sources: ১৯৪২ চনৰ ১৮ ছেপ্টেম্বৰত শান্তি সেনাৰ এক সমদলত ব্ৰিটিছ সৈন্যই কৰা লাঠীচালনা আৰু দুৰ্ব্যৱহাৰৰ প্ৰতিবাদ কৰি জ্যেষ্ঠ সংগ্ৰামী ভোগেশ্বৰী ফুকননীয়ে ব্ৰিটিছ সেনা বিষয়া ফুকনৰ ওপৰত জঁপিয়াই পৰে। ব্ৰিটিছ সেনাই তেওঁক গুলীয়াই থিতাতে আহত কৰে আৰু তাৰ তিনি দিনৰ পিছত তেওঁ শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰে।

• ঢেকীয়াজুলিৰ গুলীচালনা আৰু তিলেশ্বৰী বৰুৱা: ১৯২৯ চনৰ ২০ ছেপ্টেম্বৰত ঢেকীয়াজুলি থানাত পতাকা উত্তোলন কৰিবলৈ যোৱা সমদলৰ ওপৰত আৰক্ষীৰ গুলীচালনাত মাত্ৰ ১২ বছৰীয়া বালিকা তিলেশ্বৰী বৰুৱা আৰু গৰ্ভৱতী মহিলা খহুলী দেৱী ছহিদ হয়। ইয়াৰ উপৰি পদুমী গগৈ আৰু গোলাপী চুতীয়ানী আৰক্ষীৰ বৰ্বৰ লাঠীচালনাত গুৰুতৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ কাৰাগাৰৰ পৰা ওলোৱাৰ কিছুদিন পাছতে মৃত্যুবৰণ কৰে।

• কুশল কোঁৱৰৰ ফাঁচী (১৯৪৩): অসমৰ সৰুপথাৰত ব্ৰিটিছ সামৰিক ৰেল বগৰোৱাৰ এক ষড়যন্ত্ৰৰ মিছা অভিযোগত গান্ধীবাদী অহিংসা নীতিৰ একান্ত বিশ্বাসী নেতা কুশল কোঁৱৰক অভিযুক্ত কৰা হয়। সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ভিতৰতে ১৯৪২ চনৰ ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ফাঁচী কাঠত ওলমিবলগীয়া হোৱা কুশল কোঁৱৰ আছিল একমাত্ৰ সংগ্ৰামী। ১৯৪৩ চনৰ ১৫ জুনৰ পুৱা যোৰহাট জিলা কাৰাগাৰত তেওঁক ফাঁচী দিয়া হয়।

• বজালীৰ সমান্তৰাল চৰকাৰ (কৰ্ম পৰিষদ): ব্ৰিটিছ শাসনক প্ৰত্যাহ্বান জনাই অসমৰ বজালী অঞ্চলত স্থানীয় সংগ্ৰামীসকলে প্ৰায় ৮ মাহ কাল এক সমান্তৰাল চৰকাৰ চলাইছিল। এই কৰ্ম পৰিষদে নিজা আইন-শৃংখলা ৰক্ষা কৰাৰ লগতে ব্ৰিটিছ চৰকাৰক ৰাজহ দিয়া প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ অচল কৰি তুলিছিল।

 
৬. স্বাধীনতা লাভ আৰু অসমক সুৰক্ষিত কৰাৰ যুঁজ
ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ শেষ অধ্যায়টো অসমৰ বাবে আছিল আটাইতকৈ জটিল কাৰণ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ১৯৪৭ চনৰ ওচৰ চাপি অহাৰ সময়ত অসমক ধৰ্মীয় ভিত্তিৰ বেংগল প্ৰদেশৰ সৈতে চামিল কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল।

• কেবিনেট মিছন আৰু গ্ৰুপিং আঁচনি (১৯৪৬): ব্ৰিটিছৰ কেবিনেট মিছনে অসমক মুছলিম সংখ্যাগৰিষ্ঠ পূব বংগৰ সৈতে 'Group C' ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ আঁচনি প্ৰস্তুত কৰিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা অসমৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া হোৱাৰ চৰম সংকট আহি পৰিছিল।

• লোকপ্ৰিয় গোপীনাথ বৰদলৈৰ ঐতিহাসিক সংগ্ৰাম: 'অসমৰ স্থপতি' হিচাপে পৰিচিত গোপীনাথ বৰদলৈয়ে ব্ৰিটিছৰ এই পৰিকল্পনাৰ বিৰুদ্ধে এক ধৰ্মঘট তথা তীব্ৰ ৰাজনৈতিক আন্দোলন গঢ়ি তোলে। তেওঁ মহাত্মা গান্ধীৰ সক্ৰিয় সমৰ্থন আদায় কৰি ব্ৰিটিছ সংসদক এই সিদ্ধান্ত বাতিল কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। বৰদলৈৰ এই দূৰদৰ্শী নেতৃত্ব আৰু আপোচহীন সংগ্ৰামৰ বাবেই অসমে পূব পাকিস্তানৰ অংশ হোৱাৰ পৰা বাচি স্বাধীন ভাৰতৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়।

অসমৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ ইতিহাস হৈছে সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰৰ— জমিদাৰ, চাহ শ্ৰমিক, সাধাৰণ খেতিয়ক, ছাত্ৰ-যুৱক আৰু বিশেষকৈ অসাধাৰণ বৰ্ণিল নাৰী সমাজৰ এক সামূহিক আত্মত্যাগৰ কাহিনী। ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ অপমানজনক চুক্তিৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰতিবাদৰ পৰিণতিস্বৰূপেই অসমে ভাৰতৰ জাতীয় সংগ্ৰামৰ মূল সুঁতিৰ সৈতে খোজত খোজ মিলাই নিজৰ অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰাৰ লগতে দেশক ব্ৰিটিছ শাসনৰ শিকলিৰ পৰা মুক্ত কৰাত এক অতুলনীয় অৱদান আগবঢ়াই থৈ গৈছে।
 
১১. স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ উত্তৰাধিকাৰ আৰু আধুনিক ভাৰতৰ নিৰ্মাণ
১৮৫৭ চনৰ মহাবিদ্ৰোহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ১৯৪৭ চনৰ স্বাধীনতা লাভলৈকে হোৱা এই সুদীৰ্ঘ সংগ্ৰাম কেৱল এখন বিদেশী ঔপনিবেশিক চৰকাৰক খেদি পঠিওৱাৰ বাবে কৰা সামৰিক যুদ্ধ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল আধুনিক ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ এক তাত্ত্বিক আৰু বাস্তৱিক দীঘলীয়া প্ৰক্ৰিয়া। এই সময়ছোৱাত হোৱা ক্ৰমবৰ্ধমান সাংবিধানিক বিৱৰ্তন, আমোলাতান্ত্ৰিক সংস্কাৰ আৰু সৰ্বাত্মক গণ জাগৰণে আধুনিক ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ বাবে এক অত্যন্ত সুদৃঢ় ভেটি তৈয়াৰ কৰিলে।
 
ক) প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰাচীন শিপা আৰু ধাৰাবাহিকতা
বৰ্তমানৰ স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰশাসন যন্ত্ৰ কেৱল ব্ৰিটিছ সংসদে প্ৰণয়ন কৰা আইন বা স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতীয় সংসদে কৰা নিয়মৰ ফল নহয়। ইয়াৰ শিপা প্ৰাচীন কালৰে পৰা চলি অহা দেশখনৰ ঐতিহাসিক প্ৰশাসনিক ক্ৰমবিকাশৰ সৈতে গভীৰভাৱে সাঙোৰ খাই আছে। প্ৰকৃততে, ভাৰতৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাথমিক ভেটি স্থাপন কৰা হৈছিল মৌৰ্য যুগত। সম্ৰাট চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য আৰু কূটনীতিবিদ কৌটিল্যৰ 'অৰ্থশাস্ত্ৰ'ৰ ধাৰণাই দেশখনক পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে একত্ৰিত কৰি এক সুসংগঠিত শাসন যন্ত্ৰ প্ৰদান কৰিছিল। আনকি আধুনিক স্থানীয় স্বায়ত্ত্ব শাসনৰ ধাৰণাটো মৌৰ্য যুগৰ পাটলিপুত্ৰৰ পৌৰ পৰিষদ আৰু চোল সাম্ৰাজ্যৰ গ্ৰাম্য শাসন ব্যৱস্থাৰ মাজত দেখিবলৈ পোৱা যায়। পৰৱৰ্তী কালত গুপ্ত শাসকসকলেও এক অতি মৃদু আইনী ব্যৱস্থা আৰু সুশৃঙ্খল প্ৰশাসনৰ ধাৰা অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল।
 
খ) ব্ৰিটিছ যুগৰ প্ৰশাসনিক আধুনিকীকৰণ আৰু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা
১৭৫৭ চনৰ প্লাচীৰ যুদ্ধ আৰু ১৭৬৫ চনৰ ইলাহাবাদ চুক্তিৰ পিছত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে যেতিয়া ভাৰতত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে, তেতিয়া ব্যৱসায়ীসকল ক্ৰমান্বয়ে কৰ সংগ্ৰহকাৰী আৰু প্ৰশাসকলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে অসামৰিক সেৱাক (Civil Service) পেছাদাৰী ৰূপ দি ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ কৰে। কিন্তু ব্ৰিটিছ আমোলাতন্ত্ৰৰ চৰিত্ৰ আছিল মূলত এজন 'বাহিৰা মানুহ'ৰ (outsider) দৰে, যাৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য আছিল ৰাজহ সংগ্ৰহ, ব্ৰিটিছ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ ৰক্ষা আৰু শান্তিশৃংখলা অটুট ৰখা; তাত সাধাৰণ জনতাৰ কল্যাণ বা অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ কোনো ধৰণৰ সুনিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য নাছিল৷
 
অৱশ্যে, ১৮৮২ চনত লৰ্ড ৰিপনৰ দ্বাৰা কৰা স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ সংস্কাৰসমূহে ভাৰতীয়সকলে প্ৰশাসনিক বিষয়সমূহ স্থানীয়ভাৱে পৰিচালনা কৰাৰ বাবে প্ৰাথমিক প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি, ব্ৰিটিছে প্ৰৱৰ্তন কৰা আধুনিক পাশ্চাত্য শিক্ষাই ভাৰতত এটা নতুন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ জন্ম দিয়ে। এই শিক্ষিত শ্ৰেণীটোৱেই পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটিছৰ ঔপনিবেশিক শাসনৰ তীব্ৰ সমালোচনা কৰাৰ লগতে জাতীয়তাবাদী ধাৰণা আৰু স্বশাসনৰ দাবীসমূহ সাধাৰণ জনতাৰ মাজলৈ লৈ যায়।
 
গ) সাংবিধানিক ক্ৰমবিকাশ আৰু ১৯৩৫ চনৰ আইনৰ প্ৰভাৱ
ব্ৰিটিছ শাসনকালত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংবিধানিক মাইলৰ খুঁটি অতিক্ৰম কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন (Government of India Act 1935) আছিল আটাইতকৈ দীঘল আৰু বিস্তৃত আইনী দলিল। এই আইনে প্ৰদেশসমূহত দ্বৈত শাসন (Dyarchy) বাতিল কৰি প্ৰাদেশিক স্বায়ত্ত শাসন (Provincial Autonomy) প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ক্ষমতাৰ বিভাজন কৰি ফেডাৰেল লিষ্ট, প্ৰাদেশিক লিষ্ট আৰু সমৱৰ্তী তালিকাৰ (Concurrent List) সৃষ্টি কৰাৰ লগতে ফেডাৰেল ক’ৰ্ট আৰু ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) স্থাপন কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাই পৰৱৰ্তী সময়ত স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধানৰ বহুখিনি প্ৰশাসনিক গাঁথনি নিৰ্ণয় কৰিছিল।
 
ঘ) স্বাধীনতা উত্তৰ কালৰ নৱ-নিৰ্মাণ আৰু গণতন্ত্ৰৰ ভেটি
১৯৪৭ চনৰ ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইনে ব্ৰিটিছ সাৰ্বভৌমত্বৰ অন্ত পেলাই সংবিধান সভাক (Constituent Assembly) দেশৰ সংবিধান ৰচনা কৰাৰ বাবে চৰম আইনী কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰে। ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ আৰু সংবিধানৰ খচৰা প্ৰস্তুতকাৰী সমিতিৰ মুৰব্বী ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ সবল নেতৃত্বত সংবিধান সভাই সুদীৰ্ঘ প্ৰক্ৰিয়াৰে ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত সংবিধান গ্ৰহণ কৰে আৰু ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা ই কাৰ্যকৰী হয়। ইয়াৰ লগে লগে ভাৰতবৰ্ষই বিশ্বৰ আটাইতকৈ দীঘল লিখিত সংবিধানসহ এখন সাৰ্বভৌম গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।
 
সংবিধানে ভাৰতবৰ্ষত এক সংসদীয় গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থা (Westminster Model) প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ লগতে নিৰ্বাচন আয়োগ (Election Commission), কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগ (UPSC) আৰু নিয়ন্ত্ৰক-মহাগণনা পৰীক্ষকৰ (CAG) দৰে স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ সৃষ্টি কৰে, যাতে কাৰ্যপালিকাৰ প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত থাকি এই সংস্কাৰসমূহে নিৰপেক্ষভাৱে কাম কৰিব পাৰে।
 
অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ দিশত, জাতীয় কংগ্ৰেছে স্বাধীনতাৰ পূৰ্বেই ১৯৪০ চনত 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিকল্পনা সমিতি' (National Planning Committee) গঠন কৰি দেশ পুনৰ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। স্বাধীনতাৰ পাছত ১৯৫০ চনৰ পৰা পৰিকল্পিত বিকাশ আৰু পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাসমূহ কাৰ্যকৰী কৰাৰ লগে লগে চৰকাৰী কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰ বহুলভাৱে বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ জৰিয়তে স্বাধীন চৰকাৰে কেৱল আইন-শৃংখলা ৰক্ষা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে গ্ৰাম্য সমাজৰ সৰ্বাত্মক পৰিৱৰ্তন, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু বৃহৎ ঔদ্যোগিক উন্নয়নৰ দৰে বহুতৰপীয়া জনকল্যাণমূলক কামসমূহ হাতত লৈ আধুনিক ভাৰত নিৰ্মাণৰ পথ সুগম কৰে।
 
সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, প্ৰাচীন যুগৰ সুস্থ প্ৰশাসনিক নীতি আৰু ব্ৰিটিছ যুগৰ আধুনিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সুসমন্বয়ৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় সংগ্ৰামী আৰু সংবিধানে দেশৰ গণতন্ত্ৰক এক অনন্য সুস্থিৰতা আৰু স্থায়িত্ব প্ৰদান কৰিছে, যিয়ে বিভিন্ন বৈচিত্ৰ্যৰ পিছতো ভাৰতবৰ্ষক এক শক্তিশালী আধুনিক ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে বিশ্ব দৰবাৰত জিলিকাই ৰাখিছে।